Софий ричардсон: хитайниң инсанийәткә қарши җинайитини җавабкарлиққа тартиш вә җазалашни кечиктүрүшкә болмайду

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-04-21
Share
Sophie-Richardson-Sofiy-richardson.jpg Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң асия ишлири директори софий ричардсон ханим ню-йорк бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң баш штабида мухбирларни күтүвелиш йиғинида сөз қилмақта. 2020-Йили 14-январ.
AFP

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң 19-апрел хитайниң уйғур вә башқа түркий мусулманларға қарита "инсанийәткә қарши җинайәт" садир қиливатқанлиқи һәққидики "уларниң нәслини қурутуп, көкини қириш: хитайниң уйғур вә башқа түркий мусулманларни нишан қилған инсанийәткә қарши җинайити" намлиқ 53 бәтлик доклати, америкидики станфорд университети қанун институти хәлқара кишилик һоқуқ вә ихтилапларни һәл қилиш клинкиси (орни) ниң һәмкарлиқида тәйярланған.

Униңда хитай һөкүмәт һөҗҗәтлири, кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң, ахбарат органлириниң ениқлиған хәвәр һәмдә бир қисим нопузлуқ мутәхәссис вә алимларниң тәтқиқатлириға асасланған. Буниңда хитай һөкүмитиниң уйғур диярида елип бериватқан сиясәт вә тәдбирлири үстидин хәлқара қанун рамкисиға асасән баһалаш елип берилған. Доклатта мундақ дәп көрситилгән: "хәлқара қанун өлчими бойичә кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати вә станфорд клинкисиниң һөкүм қилишичә, хитай даирилириниң уйғур вә түркий мусулманлириға қаратқан кәң көләмдә халиғанчә тутуп туруш, қийнаш, мәҗбурий ғайиб қилиш, кәң көләмлик назарәт қилиш, мәдәнийәт вә диний йоқитиш, аилини парчилаш, мәҗбурий хитайға қайтуруш, мәҗбурий әмгәк, җинсий зораванлиқ вә көпийиш һоқуқиға дәхли-тәрз қилиш қатарлиқ бу бир қатар зиянкәшликлири омумий хәлқни системилиқ бастурушниң бир қисми сүпитидә инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүшкә купайә қилиду".

Доклатта ейтилишичә, хитай һөкүмитиниң хәлқара җинайи ишлар сотиниң рим низами бойичә, инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүридиған уйғур елидики кәң көләмлик вә системилиқ тутқун қилиш, қийин-қистақ, мәдәнийәт бастуруши сиясәтлиригә вә башқа җинайәтләргә хитай рәһбәрлики җавабкар икән. Шундақла җавабкарлиқ бир дөләтниң өзиниң дөләт ичидики сотлиридила әмәс, бәлки хәлқара сотлардиму универсал башқуруш принсипи астида сотлиниду һәм мәзкур җинайәтни садир қилғучи сиясәт вә органларға четишлиқ шәхсләрму җинайи җавабкарлиққа тартилиду.

Бу доклат елан қилинишниң алдида америка ташқи ишлар министирлиқи 30-март өзиниң 2020-йиллиқ кишилик һоқуқ доклатини елан қилип, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан "ирқий қирғинчилиқи" вә "инсанийәткә қарши җинайәтлири" ни қаттиқ тәнқид қилғаниди. Америкидин башқа йәнә белгийә, канада вә голландийә хитайниң һәрикитиниң хәлқара қанун бойичә ирқий қирғинчилиқ тәшкил қилидиғанлиқини бәлгилигәниди.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори софий ричардсон ханим тәшкилати елан қилған, күчлүк дәлил-испатлиқ бу доклатида хитайниң қилмишлири қандақ бир вәзийәт тәқәззаси астида "инсанийәткә қарши җинайәт" дәп шәрһлишиниң сәвәби һәққидә, соалимизға мундақ дәп ениқлима бәрди: "инсанийәткә қарши җинайәт хәлқара қанундики әң еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә вәһший җинайәт. Шундақла биз буни илгири сүрийә, судан вә бирмадики вәзийитигә охшаш тәдбқлиғанидуқ. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати бу доклатта гәрчә ирқий қирғинчилиқ дәп биваситә көрсәтмигән болсиму бу доклатниң мәзмуни бу хил йәкүнни чәткә қақмайду, мунасивәтлик испатлар ирқий қирғинчилиқниң йәкүнини қоллайду. Биз хитайни ‹ирқий қирғинчилиқ' билән биваситә әйибләштә учрайдиған риқабәтләрни вә буниң техиму көп вақит алидиғанлиқини көздә тутуп, йәнә бир йил сақлашни тоғра көрмидуқ. Хитайниң җинайәтлирини җиддий тохтитиш һәмдә уни хәлқара сотта җавабкарлиққа тартиштәк җиддийәт сәвәблик, хитайниң инсанлиққа қарши җинайәт өткүзүш билән әйибләшкә тамамән йетәрлик болған испатлар билән тәминлидуқ. Бу бизниң уйғур райони вәзийитигә болған әндишимизниң җиддий икәнлики көрситип бериду. Хитайниң дөләт күчи билән уйғур вә башқиларға давам қиливатқан рәһимсиз вәһшийлики чоқум җавабкарлиққа тартилиши шәрт. Бу давамлишиватқан җинайәтләрни тохтитиш үчүн чоқум хәлқара җамаәт мас қәдәмдә йәр шари характерлик инкас қозғилиши вә мас қәдәмдә җиддий тәдбир елиниши керәк".

Мухбир: "софей ханим, бу доклатта хәлқара җамаәтчиликигә қарита бир қатар мураҗиәтләрдә болған икәнсиләр, нуқтилиқ тәләплириңларни чүшәндүрүп өтсиңиз".

Софий ричардсон: "кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати, б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң қарар мақуллап, тәкшүрүш комитети қуруш, инсанийәткә қаритилған җинайәт әйибләшлирини тәкшүрүшкә һоқуқ бериш, кишилик һоқуққа дәхли-тәрз қилишқа мәсул хадимларни ениқлаш вә җавабкарлиқниң йол хәритисини оттуриға қоюшини тәләп қилди. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари уйғур районидики кишилик һоқуқ вәзийитини назарәт қилиши вә доклат қилиши керәк.

Алақидар дөләтләр мас қәдәмлик виза чәклимиси, саяһәт чәклимиси вә җинайи қилмишларға мәсул органларға қаритилған шәхсий җазаларни йолға қоюши керәк. Дөләтләр йәнә дөләт ичидә җинайи ишлар делолирини турғузуп, "универсал башқуруш" уқумиға асасән чәтәлдики асаслиқ җинайәтчиләрни сотлиши керәк. Дөләтләр йәнә сода контроллуқни вә башқа тәдбирләрни йолға қоюп, хитайниң давамлиқ мәҗбурий әмгәк күчи ишлитишини тосуши керәк".

Йеқинқи мәзгилдин бери 2022-йил хитайда өткүзүлмәкчи болған қишлиқ олимпик мусабиқисигә қарши туруш садалири барғансери күчийиватқан болуп, америка башчилиқидики ғәрб әллири бу мәсилини җиддий ойлишишқа башлиғанлиқи мәлум. Әмма олимпик комитетидики әмәлдарлар "тәнтәрбийәни сиясәт билән арилаштурушқа болмайду" дегән җаваби сәмимийәтсизлик билән әйибләнмәктә. Чүнки көзәткүчиләрниң қаришичә, олимпик йиғини әлвәттә сиясий мәқсәт арилашқан һәрикәт икән. Хитай рәиси ши җинпиңму бу мусабиқини сиясий ғәрәз үчүн, йәни өзиниң дөлитини "қанун дөлити", өзиниң җинайәтлирини "қанунлуқ һәрикәт" қилип көрситиш үчүн бу мусабиқини өткүзүштә чиң турмақта икән.

Софей ханим, бу доклат йәнә хитайниң 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик өткүзүшини байқут қилиш чақириқи күчәйгән бир мәзгилдә елан қилинғанлиқи үчүн хәлқара олимпик комитетиниң етибарини қозғашни үмид қилидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: "әлвәттә бизму шуни чақириқ қилип кәлдуқ, әмма хитайдики бу қәдәр җиддий сиясий вәзийитигә нисбәтән хәлқара олимпик комитетиниң қайтурған инкаси әпсуслинарлиқ һалда пассип болуп келиватиду, мениңчә хитайниң олимпики пиланлинип болған тәқдирдиму, токйо олимпики ковед вируси юқуми сәвәблик өткүзүлүши бир йил кечиктүрүлгән йәрдә, хитайдики бу вәзийәт һеч болмиғанда униң олимпик өткүзүшини бир йил кечиктүрүшкә тамамән сәвәб болалайду".

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң 30-март елан қилған йиллиқ доклати, хитай уйғурларға тутқан муамилиси сәвәблик әң қаттиқ әйибләнгән доклат болуп, хитайниң "ирқий қирғинчилиқи" вә "инсанийәткә қарши җинайити" тунҗи қетим униң йиллиқ кишилик һоқуқ доклатиға киргүзүлүшидур.

Хәлқара сот мәһкимиси инсанийәткә қарши җинайәт садир қилғучиларға җинайи ишлар вә төләм тәләп қилиш арқилиқ җазаланмаслиққа қарши туриду. Бу шикайәтләр хәлқара органларниң алдиға, дөләт сот мәһкимилириниң алдиға елип берилиду. Сот йәнә дөләт әдлийә системисиниң вәзийәтни тәкшүрүшигә вә кәң көләмлик вәһшийлик қилғучиларни сотлишиға түрткә болди.

Инсанийәткә қарши елип берилған җинайәтләр үстидин тунҗи әйибләш нюрнберг сот мәһкимисидә елип берилған. Нюрнберг соти хатирилиридә көрситилишигә қариғанда, йәһудий чоң қийинчилиқидин кейин инсанийәткә қарши елип берилған җинайәтләрниң әң даңлиқ мисаллири бәлким 1945-йилдин 1949-йилғичә болған нюрнберг сот мәһкимисидә тәкшүрүлгән мисаллар болуши мумкин. Бу сот иккинчи дуня уруши мәзгилидә натсистлар партийәсиниң әмәлдарлирини, шундақла германийә адвокатлирини, дохтурлар вә улар билән мунасивәтлик содигәрләр, улар инсанийәткә қарши қилған җинайәтлирини сотлаш үчүн елип берилған. Инсанийәткә қарши туруш җинайити билән әйибләнгән 24 кишиниң делосини аңлитилған, улардин 12 кишигә өлүм җазаси берилгән. Қалғанлири садир қилған җинайәтниң еғир-йеникликигә асасән 10 йилдин муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған.

Нйорберг сотиниң тарихий хатирисидә ениқ қилип мундақ шәрһиләнгән "инсанийәткә қарши җинайәтләр ениқлиғили болидиған кишиләр топиға қаритилған җинайи қилмиш. Ирқий қирғинчилиқ инсанийәткә қарши җинайәтниң мисали. Иккинчи дуня уруши мәзгилидә йүз бәргән чоң қирғинчилиқ инсанийәткә қарши җинайәт иди".

Йеқинқи 20 йил мабәйнидә хитайдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири һәққидә һәр йили доклат елан қилип кәлмәктә, шундақла уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә хитайни җиддий йосунда әң күчлүк һәмдә изчил тәнқид қилип келиватқан тәшкилат һесаблиниду. Униң хитайни инсанийәткә қарши җинайәт билән әйиблигән мәзкур доклатиниң символлуқ әһмийитиниң зор икәнлики хәлқаралиқ мәтбуатларда кәң мулаһизә қилинмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт