Америка хәлқара диний әркинлик комитети: “уйғурларни харлаватқан хитай һөкүмәт органлири билән әмәлдарлириға ембарго қоюлуши керәк”

Мухбиримиз әркин
2020-04-28
Share
xitay-19-qurultay-chen-chuengo-uyghur-gruppisi.jpg Хитай компартийисиниң 19-қурултийиға қатнашқан уйғур аптоном райони вәкилләр өмикиниң өмәк башлиқи чен чүәнго башчилиқидики вәкилләр. 2017-Йили 19-өктәбир, бейҗиң.
REUTERS

Америка хәлқара диний әркинлик комитети 28-апрел 2020-йиллиқ доклат елан қилип, хитайниң уйғур аптоном районида диний әркинликкә еғир бузғунчилиқ қиливатқанлиқини тәнқидлигән.

Доклатта америка һөкүмитиниң уйғурларниң диний әркинлики вә кишилик һоқуқини дәпсәндә қиливатқан хитай һөкүмәт органлириға вә әмәлдарлириға нишанлиқ ембарго қоюши, америка һөкүмәт әмәлдарлириниң 2022-йилдики бейҗиң қишлиқ олемпик мусабиқисигә қатнашмайдиғанлиқини ашкара елан қилиши тәләп қилинған. Шундақла америка дөләт мәҗлисиниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селишни чәкләш қанун тәклип лайиһәсини қоллап, уйғур районида ишләнгән пахта тоқумичилиқ вә башқа мәһсулатларниң америкаға киришини мәни қилиши тәләп қилинған.

Доклатта тәкитлишичә, болупму уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чүәнго билән уйғур аптоном районлуқ сиясий-қанун комитетиниң сабиқ секретари җу хәйлунниң мал-мүлкини тоңлитилиши, уларниң америкаға кириши мәни қилиниши керәк икән. Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң қош рәислиридин гәрий бавер 28-апрел видейолуқ ахбарат йиғинида чен чүәнго қатарлиқларни җазалаш һәққидә тохталди.

У бу һәқтики соалимизға җаваб бәргәндә мундақ деди: “америка хәлқара диний әркинлик комитети шинҗаңда диний әркинликкә бузғунчилиқ қиливатқан конкрет компартийә әмәлдарлириниң исмини атап туруп, америка һөкүмитигә уларниң мал-мүлкини тоңлитиш, бу кишиләрниң йиғин вә башқа сәвәбләр билән америкаға киришини чәкләшни тәвсийә қилди.”

Униң тәкитлишичә, улар йәнә америка дөләт мәҗлисиниң уйғурларға алақидар қанун лайиһәлирини мақуллишини қоллимақта икән. Гәрий бавер мундақ деди: “биз қошумчә йәнә дөләт мәҗлисиниң уйғурларға алақидар бир қанчә қанун лайиһәсини қоллап кәлдуқ. Болупму уйғурлар хорлинишқа учраватқан районда ишләпчиқирилған мәһсулатларни импорт қилишни чәкләш тоғрисидики қанун лайиһәсини қоллидуқ. Чүнки бу мәһсулатларниң қуллар әмгәкидә ишләпчиқирилиш еһтималлиқи мәвҗут.”

Трамп һөкүмитиниң мәзкур тәвсийәни қобул қилип, хитай әмәлдарлириға ембарго йүргүзүш яки йүргүзмәслики мәлум әмәс. Америка һөкүмити һазирға қәдәр хитайниң уйғурларни бастурушини қаттиқ тәнқид қилип, хәлқара сәһниләрдә изчил оттуриға қоюп келиватқан болсиму, лекин қолидики мәвҗут қанунларни ишқа селип, конкрет хитай әмәлдарлирини җазалап бақмиди. 28-Апрелдики ахбарат йиғинида америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң йәнә бир қош рәиси нәдинә мәнза трамп һөкүмитини қолидики қануний васитиләрни ишқа селишқа чақирди.

У мундақ деди: “америка қанунлирида бу хил хилаплиқ қилмишлирини бир тәрәп қилидиған бир қатар васитиләр бар. Бу хәлқара диний әркинлик қануни билән ‛йәр шари магнитиский кишилик һоқуқ қануни‚ ни өз ичигә алиду. Америка хәлқара диний әркинлик комитети трамп һөкүмитигә диний әркинликни өзиниң ташқи сиясити вә бихәтәрлик сияситидә давамлиқ муһим орунға қоюшни тәвсийә қилиду. Бизниң 2020-йиллиқ доклатимизда һөкүмәт вә дөләт мәҗлисигә диний әркинликни қандақ муһим орунға қоюш һәққидә бәзи тәвсийәләр берилди.”

Униң тәкитлишичә, трамп һөкүмити алақидар қанунлардики бәлгилимиләрни кәскин иҗра қилип, җавабкарлиқни сүрүштүрсә, бу иҗабий өзгиришкә түрткә болидикән. У мундақ деди: “хәлқара диний әркинлик қанунида ‛алаһидә әндишилик дөләтләр‚ тизимликидики әлләргә президентниң инкас қайтуруши тәләп қилинған. Лекин ташқи ишлар министирлиқи бурунқи ембаргони қайта йүргүзди яки тәдбир қоллинишниң алдини елип кәлди. Биз йиллиқ доклатимизда ташқи ишлар министирлиқиниң бу хил һәрикитини тохтитип, тизимликтики һәр бир дөләткә конкрет тәдбир қоллинишини чақирдуқ. Биз хәлқара диний әркинлик қануниниң кәскин иҗра қилиниши җавапкарлиқниң һәқиқий мәнидә сүрүштүрүлүп, иҗабий өзгиришкә түрткә болиду, дәп қараймиз.”

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң доклатида хитайниң уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа мусулманларни райондики 1300 дин артуқ җаза лагериға бәнд қилғанлиқи, бу кишиләрниң сақал қойғанлиқи, һарақ ичишни рәт қилғанлиқи яки һөкүмәт ‛диний ашқунлуқ‚ дәп қариған хаһишлар сәвәблик қамалғанлиқини тәкитлигән.

Сабиқ тутқунларниң бу лагерларда тән җазаси, басқунчилиқ, туғмаслиқ вә башқа хорлашларға учриғанлиқини шикайәт қилғанлиқини билдүргән.

Доклатта йәнә йерим милйондәк мусулман балиниң ятақлиқ мәктәпләргә орунлаштурулуп, аилиси билән болған беғиниң кесип ташланғанлиқи тәкитлинип, “2019-йили қайта-тәрбийәләш мәҗбурий әмгәккә өзгирип, лагердики тутқунлар пахта тоқумичилиқ завутлирида ишләшкә башлиди. Лагер сиртида һөкүмәт кадирларни мусулман аилиләргә орунлаштуруп, ‛ашқун‚ диний һәрикәтләрни көзитишкә салди. Шуниң билән бир вақитта мәсчитләр чеқилип, мусулман сода орунлирида әрәб йезиқидики бәлгиләр елип ташланди,” дейилгән.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң 104 бәтлик мәзкур доклатида дунядики 29 дөләтниң диний әркинлик әһвали көрүп чиқилип, хитай бу йилму йәнә диний әркинлик хатириси ‘алаһидә әндишилик дөләтләр” тизимликигә киргүзүлгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт