"Shinjangdiki wehshiylikler: biz emdi néme qilimiz?" dégen témida ispat anglash yighini ötküzülgen

Muxbirimiz nur'iman
2021-06-11
Share
Amérika kéngesh palatasi tashqi ishlar komitéti achqan "Shinjangdiki wehshiylikler: biz emdi néme qilimiz?" témisidiki muhim ispat anglash yighinida kéngesh palata ezasi tim keyn(Tim Kaine) ependi sözlimekte. 2021-Yili 10-iyun, washin'gton.
foreign.senate.gov

10-Iyun küni amérika kéngesh palatasi tashqi ishlar komitéti "Shinjangdiki wehshiylikler: biz emdi néme qilimiz?" dégen témida muhim ispat anglash yighini achqan. Yighin'gha kéngesh palata ezasi tim keyn we dward markéy riyasetchilik qilghan bolup, tim keyn échilish sözide xitay hakimiyitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan mu'amilisini dunyagha bildürüsh kéreklikini alahide eskertip ötken. Mezkur birleshme ispat anglash yighinigha yene kéngesh palata ezaliridin marko rubiyo, mit romniy qatarliqlar qatnashqan.

Tim keyn, dward markéy, marko rubiyo, mit romniy qatarliq kéngesh palata ezalirining hemmisi ayrim-ayrim halda xitay hakimiyitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqi qirghinchiliqi, amérika we bashqa yerlerde yashawatqan Uyghurlarning xitayning parakendichilikige uchrishi, hetta bezi döletlerde Uyghurlarning xitaygha qayturulushi, xitay hökümitining dunyaning töt teripige sozulghan rezil pilani qatarliq jiddiy mesililer üstide toxtalghan.

Amérika kéngesh palatasi tashqi ishlar komitéti achqan

Tetqiqatchi adriyan zéniz ependi en'gliyede échilghan "Uyghur sot kollégiyesi" de xitay hakimiyitining Uyghurlargha asta xaraktérlik irqi qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqi heqqide guwahliq bergen idi. Bu guwahliqi Uyghur mesilisige köngül bölüwatqan döletlerni Uyghur mesiliside téximu keskin tedbir qollinish kérekliki heqqidiki bir agahlandurush bolghan. U amérika kéngesh palatasining bu qétimqi birleshme ispat anglash yighinighimu guwahliq bérishke teklip qilin'ghan.

U mundaq dégen: "Shunisi éniqki, béyijing 2016-2017-yilliridin bashlap shinjangda ishen'güsiz yuqiri derijilik nazaret sistémisidiki saqchi rayoni qurup chiqqan we Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletlerni basturush siyasitini kücheytken. Xitay tetqiqatchiliri xitay kompartiyesining shinjanggha qaratqan, eslide yürgüzüwatqan uzun mezgillik pilanigha qarshi chiqip, Uyghurlargha qarita qattiq ijra qilinidighan qisqa muddetlik pilanning zörürlüki we 'ünümlük' bolidighanliqini otturigha qoyushqan. Bu pilanning nishani kishilerni mejburiy yighip 'terbiyelesh' arqiliq pütünley assimilyatsiye qilishtur".

Yighinda kéngesh palata ezasi marko rubiyo xitayning Uyghurlargha qaratqan basturushning biwasite ziyankeshlikige uchrawatqan Uyghur herikiti teshkilatining re'isi roshen abbasning hedisi gülshen abbasni tilgha alghan. Nöwette xitayning türmiside turuwatqan gülshen abbas pénsiyege chiqqan doxtur bolup 20 yilliq késilgenliki radiyomiz teripidin delillen'genidi.

Marko rubiyo ependi yene mundaq dégen: "Xitay kompartiyesining ötküzgen jinayetlirini bu yerde birmu-bir sanap bolghili bolmaydu. Bügünki diqqet nuqtimiz bolsa xitay kompartiyesining Uyghurlarni asas qilghan türkiy musulman milletlerni yoqitish siyasiti heqqide bolidu. Bir milyondin artuq Uyghur we bashqa türkiy musulman milletler lagérlargha solinip, mejburiy emgekke séliniwatidu. Yighiwélish lagérliri we lagérlargha yandash qurulghan zawutlar zenjiri pütün shinjangni chong bir mejburiy emgek lagérigha aylandurghan. Xitay kompartiyesi yürgüzüwatqan 'insaniyetke qarshi jinayet' we 'irqi qirghinchiliq' xelq'araning jiddiy jawab qayturushini telep qiliwatidu. Men baydén hökümitining barliq qollinishqa tégishlik tedbirlerni qollinip, bu basturushni toxtitishini we xitayning bu jinayettin payda élishining aldini élishini telep qilimen".

Roshen abbas xanim hedisi gülshen abbas we xitayning Uyghurlargha qaratqan basturushi heqqide guwahliq bergen we yene mundaq dégen: "Amérika xitayni jawabkarliqqa tartishta aldinqi septe turuwatidu, lékin biz zulumgha uchrawatqan Uyghurlarni qutquzush üchün téximu köp qanunlarning yolgha qoyulushigha éhtiyajimiz bar. Amérika özi bilen bir septiki ittipaqdashliri bilen birliship téximu küchlük tedbirlerni élishi kérek. Uyghur mesilisi choqum 'eng jiddiy' mesile qatarida mu'amile qilinishi kérek. Bu peqet méning hedem we Uyghur xelqi üchünla emes belki pütün dunya üchün nahayiti muhim. Eger biz bügün insaniyet üchün ornimizdin des turmisaq, ete bundaq qilish purstimizmu bolmasliqi mumkin".

Palata ezasi dward markéy we mit romniy qatarliqlarmu xitayning Uyghurlarni mejburiy emgekke séliwatqanliqi, ayallarni mejburiy tughmas qilish arqiliq Uyghur nopusining köpiyishini qattiq kontrol qiliwatqanliqi, balilarni ata-aniliridin ayrip terbiyelep xitaylashturushqa urunuwatqanliqi qatarliq témilar heqqide toxtalghan. Amérika hökümitining bu mesilige qarita emeliy heriket qollinishining zörürlükini tekitligen.

Adriyan zéniz ependi Uyghur mejburiy emgikining amérika bazarlirigha chétilishining aldini élish kéreklikini alahide tekitligen. U yene xitay hakimiyitining özliri testiqlighan derslik kitablarni neshr qilghan Uyghur ziyaliylirini éghir jazalighanliqini, buning béyjingning Uyghurlarning kimlikini yoqitish pilanning ispati ikenlikini körsetken.

Adriyan zéniz ependi palata ezalirining xitay hakimiyitining némishqa Uyghurlarni nishan qilghanliqi heqqidiki so'aligha jawab bérip mundaq dégen: "Uyghurlar 12 milyon'gha yéqin nopusqa ige we shundaqla nopusi köpiyiwatqan chong milletlerning biri. Uyghurlar kimlikige we dinigha nahayiti ching baghlan'ghan millet bolup, ularni buningdin ayrish tes. Xitay hakimiyiti buni tonup yetken bolghachqa Uyghurlarning milliy kimlikige we dinigha bolghan basturushni köcheytken. Joghrapiyelik ornidin élip éytqandimu xitayning 'yipek yoli' pilani bashlan'ghandin buyan shi jinping Uyghur rayonini pütünley kontrol qilghan, we ashu rayondiki Uyghurlarni assimilyatsiye qilish arqiliq pütün millet boyiche kimlikni yoqitishni nishan qilghan. Xulase qilip éytqanda, Uyghurlar özining kimlikide ching turghan, mejburiy assimilyatsiye qilishqa qarshi chiqqan bolghachqa, xitay hakimiyiti ularni 'térrorluq orgini' dep atighan. Uyghurlarning nishan bolushidiki seweb mushundaq."

Amérikadiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri bölümi diréktori sofi richardson kishilik hoquqni közitish teshkilatining uzun yillardin buyan Uyghur mesilisige yéqindin köngül bölüp kéliwatqanliqini, xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturushlirini "Insaniyetke qarshi jinayet" dep tonuydighanliqini tekitligen we yene mundaq dégen: "Men mushu ispatlarni anglawatqan barliq qanun tüzgüchilerning özlirining layiheliride shinjangni tilgha élishni telep qilimen. Biz silerni Uyghurlargha yürgüzülüwatqan kishilik hoquq depsendichilikliri heqqide ispat bilen teminliyeleymiz. Bu silerning xitay bilen bolghan munasiwette qarar chiqirishinglargha yardemchi bolidu. Méningche her qandaq bir yaxshi karxana shinjanggha munasiwetlik sodidin saqlinishni xalaydu".

Yighinning axirida kéngesh palata ezasi tim keyn bu yighinning dölet mejlisi ezalirining we amérika hökümitining Uyghurlargha munasiwetlik qanunlargha awaz bérishte muhim rol oynaydighanliqini tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet