Үмид алпәрән: «бейҗиң һөкүмити ислами, миллий вә сиясий кимлики күчлүк болған уйғурларни ассимилятсийигә мәҗбурлимақта»

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2020-06-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сим тикән билән чөридәлгән лагер дәрвазисидики хитай дөләт байриқи. 2019-Йили 4-июн, йеңисар.
Сим тикән билән чөридәлгән лагер дәрвазисидики хитай дөләт байриқи. 2019-Йили 4-июн, йеңисар.
AFP

Корона вируси кризисидин кийин дуняниң ишләпчиқириш мәркизи болған хитайниң иқтисадий орни давалғушқа башлиған болуп, хитайға еқиватқан чәтәл мәблиғиниң асиядики башқа дөләтләргә қейиш еһтималлиқи күнсери күчәймәктә икән.

Көзәткүчләрниң қаришичә амирика-хитай оттурисидики сода уруши вә корона вабаси кризиси түпәйли дуняниң ишләпчиқириш мәркизи болған хитайниң иқтисадий қурулмиси вә ишләпчиқириш мәркәзлик орни еғир давалғуш астида болуп, ғәрб дуняси иқтисадий вә ишләпчиқириш җәһәттин хитайға бағлинип қилишни тәһдит һесаблимақта икән. Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған амрикадики иқтисадшунас қәйсәр миҗит әпәндим хитайниң дуняниң ишләпчиқириш мәркәзлик орниниң өзгириш еһтималлиқиниң күнсери күчийиватқанлиқини, буниң тәсиридә бәзи йеник санаәт саһәлириниң непал, филиппин, түркийә дегәндәк асия дөләтлиригә йөткилиш қәдиминиң тизлишидиғанлиқини ейтти.

Түркийә мәтбуатлири вә тәтқиқатчилириниң анализлириға қариғанда, түркийә хитайға нисбәтән йеңи бир таллаш сүпитидә оттуриға чиқиватқан болуп, чәтәл мәблиғи вә чәтәл ширкәтлириниң хитайдин түркийәгә қарап йөткилиш мумкинчилики юқири икән.

Түркийәдики йәрлик ахбарат васитилириниң хәвәр қилишичә, түркийә ташқи иқтисадий мунасивәт җәмийити (DEİK)ниң түркийә-исраилийә тиҗарәт тармиқиниң мудири ибраһим синан ақ: «хитай билән болған корона вируси кризисидин кийин исраилийәлик ишләпчиқарғучи вә импорт қилғучилар башқа таллаш илип беришкә мәҗбур болди. Исраилийәлик тиҗарәтчиләр җуғрапийәлик йеқинлиқ вә ишләпчиқириш сүпити җәһәттин, уйғун баһа билән тиҗарәт қилалайдиған түркийәгә еқишқа башлиди,» дегән.

Униңдин башқа, түркийә ташқи иқтисадий мунасивәт җәмийити (DEİK)ниң түркийә-голландийә тиҗарәт тармиқиниң мудири мурат өз йәин йеңи корона вируси вабасиниң, тәрәққий қилған иқтисадий гәвдиләрниң йәршаривий ишләпчиқириш мәркизигә айланған хитайға һәддидин зиядә бағлинип қилишниң еғир хәтирини тәкитлигән вә: «түрк мәһсулатлириға болған тәләп барғансери ашиду дәп қараймән,» дегән.

Сулайман дәмирәл университетиниң оқутқучиси, тонулған хитай ишлири тәтқиқатчиси доктор үмид алпәрәнниң «вабаниң хитай вә ғәрб мунасивәтлиригә болған тәсири вә түркийә» намлиқ мақалиси анадоло агентлиқи тәрипидин елан қилинған болуп, мақалидә күнсери йириклишиватқан хитай вә ғәрб оттурисидики мунасивәтниң корона вируси вабасидин кийин техиму яманлишиши мумкинликини, хәлқарадики образи вә сиясий мунасивәтлирини қайтидин бәрпа қилиш тиришчанлиқиниң ши җинпиң һөкүмитиниң арзуси бойичә болмайватқанлиқини, хитайниң дуня ишләпчиқириш мәркизилик орниниң өзгиришиниң тезлишиватқанлиқини ейтқан.

Биз корона вирусидин кейинки хитайниң дунядики иқтисадий орни вә түркийәниң хитай сиясити һәққидә техиму көп мәлуматқа еришиш үчүн доктор үмид алпәрәнни зиярәт қилдуқ. Үмид алпәрән соаллиримизға елхәт арқилиқ җаваб мундақ деди: «түркийә келәчәктә явропаниң ишләпчиқириш базиси болуши, шундақла хитайниң явропа, оттура шәрқ вә шималий африқа базарлириға қаратқан ишләпчиқириш паалийәтлиридә актип рол ойниши мумкин. Әлвәттә, түркийәниң йошурун күчи әнқәрә түзүп чиқалайдиған истратегийәгә бағлиқ. Қанун, демократийә вә кишилик һоқуқ җәһәттин муқим болған түркийә, ғәрб вә шәрқниң җәлп қилиш мәркизигә айлиналайду. Мениңчә, түркийәниң көп тәрәплимилик вә явропаға қариғанда мустәқиллиқи күчлүк болған дипломатийә сияситидә ғәрб-шәрқ оттурисида түзүп чиқидиған тәңпуң мунасивәт, түркийәни ғайәт зор әвзәллик билән тәминләйду. Өткән 20 йиллиқ тәҗрибимиз түркийәниң ғәрб билән болған мунасивитини сиҗил тәрәққий қилдуруп, қанун, демократийә, кишилик һоқуқ қатарлиқ җәһәтләрдә илгириләш һасил қилишни өлчәм қилғанда, хитай билән болған мунасивитиниң сағлам тәрәққий қилидиғанлиқини көрсәтти.»

Зияритимиз давамида доктор үмид алпәрән хитай билән түркийә оттурисида шәкиллинидиған иқтисадий риқабәтниң түркийәниң хитай сияситигә көрситидиған тәсири вә түркийәниң уйғур мәсилисидә хитайға қандақ позитсийәдә болуши керәклики һәққидики соаллиримизға тәпсилий җаваб берип мундақ деди: «түркийәниң уйғурлар билән болған тарихи, миллий, диний вә мәдәнийәт риштиси уйғурлар дуч кәлгән мәсилиләрни бир тәрәп қилишни җиддий тәқәзза қилиду. Әмма түркийә билән хитай оттурисидики иқтисадий мунасивәт, хәлқаралиқ һөҗҗәтләр вә доклатларда тилға илинған хитайдики аз санлиқ түркий қовмлар учраватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә көләңгә чүшүрүп қоюватиду. Хоңкоң, тибәт вә уйғур мәсилиси дуняви күрәшниң васитисигә айлинип қиливатиду.»

Доктор үмид алпәрән зияритимиз давамида түркийәниң уйғур мәсилисини һәл қилишта муһим вәзипини үстигә илиши керәкликини тәкитләп мундақ деди: «бейҗиң һөкүмити һәм ислами һәм миллий шундақла сиясий кимлики күчлүк уйғурларни маслаштурушниң орниға, өзгиришкә вә ассимилятсийигә мәҗбурлимақта. Бу өз-ара ишәнмәсликни вә тәһдит туйғусини ашуруп, һәл қилиш чарисидин көпрәк зиддийәтни күчәйтиду. Бу мәсилидә түркийәниң орундайдиған вәзиписи чоң.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт