Ümid alperen: "Béyjing hökümiti islami, milliy we siyasiy kimliki küchlük bolghan Uyghurlarni assimilyatsiyige mejburlimaqta"

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-06-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Sim tiken bilen chöridelgen lagér derwazisidiki xitay dölet bayriqi. 2019-Yili 4-iyun, yéngisar.
Sim tiken bilen chöridelgen lagér derwazisidiki xitay dölet bayriqi. 2019-Yili 4-iyun, yéngisar.
AFP

Korona wirusi krizisidin kiyin dunyaning ishlepchiqirish merkizi bolghan xitayning iqtisadiy orni dawalghushqa bashlighan bolup, xitaygha éqiwatqan chet'el meblighining asiyadiki bashqa döletlerge qéyish éhtimalliqi künséri kücheymekte iken.

Közetküchlerning qarishiche amirika-xitay otturisidiki soda urushi we korona wabasi krizisi tüpeyli dunyaning ishlepchiqirish merkizi bolghan xitayning iqtisadiy qurulmisi we ishlepchiqirish merkezlik orni éghir dawalghush astida bolup, gherb dunyasi iqtisadiy we ishlepchiqirish jehettin xitaygha baghlinip qilishni tehdit hésablimaqta iken. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan amrikadiki iqtisadshunas qeyser mijit ependim xitayning dunyaning ishlepchiqirish merkezlik ornining özgirish éhtimalliqining künséri küchiyiwatqanliqini, buning tesiride bezi yénik sana'et sahelirining népal, filippin, türkiye dégendek asiya döletlirige yötkilish qedimining tizlishidighanliqini éytti.

Türkiye metbu'atliri we tetqiqatchilirining analizlirigha qarighanda, türkiye xitaygha nisbeten yéngi bir tallash süpitide otturigha chiqiwatqan bolup, chet'el meblighi we chet'el shirketlirining xitaydin türkiyege qarap yötkilish mumkinchiliki yuqiri iken.

Türkiyediki yerlik axbarat wasitilirining xewer qilishiche, türkiye tashqi iqtisadiy munasiwet jem'iyiti (DEİK)ning türkiye-isra'iliye tijaret tarmiqining mudiri ibrahim sinan aq: "Xitay bilen bolghan korona wirusi krizisidin kiyin isra'iliyelik ishlepchiqarghuchi we import qilghuchilar bashqa tallash ilip bérishke mejbur boldi. Isra'iliyelik tijaretchiler jughrapiyelik yéqinliq we ishlepchiqirish süpiti jehettin, uyghun baha bilen tijaret qilalaydighan türkiyege éqishqa bashlidi," dégen.

Uningdin bashqa, türkiye tashqi iqtisadiy munasiwet jem'iyiti (DEİK)ning türkiye-gollandiye tijaret tarmiqining mudiri murat öz ye'in yéngi korona wirusi wabasining, tereqqiy qilghan iqtisadiy gewdilerning yershariwiy ishlepchiqirish merkizige aylan'ghan xitaygha heddidin ziyade baghlinip qilishning éghir xetirini tekitligen we: "Türk mehsulatlirigha bolghan telep barghanséri ashidu dep qaraymen," dégen.

Sulayman demirel uniwérsitétining oqutquchisi, tonulghan xitay ishliri tetqiqatchisi doktor ümid alp'erenning "Wabaning xitay we gherb munasiwetlirige bolghan tesiri we türkiye" namliq maqalisi anadolo agéntliqi teripidin élan qilin'ghan bolup, maqalide künséri yiriklishiwatqan xitay we gherb otturisidiki munasiwetning korona wirusi wabasidin kiyin téximu yamanlishishi mumkinlikini, xelq'aradiki obrazi we siyasiy munasiwetlirini qaytidin berpa qilish tirishchanliqining shi jinping hökümitining arzusi boyiche bolmaywatqanliqini, xitayning dunya ishlepchiqirish merkizilik ornining özgirishining tézlishiwatqanliqini éytqan.

Biz korona wirusidin kéyinki xitayning dunyadiki iqtisadiy orni we türkiyening xitay siyasiti heqqide téximu köp melumatqa érishish üchün doktor ümid alp'erenni ziyaret qilduq. Ümid alp'eren so'allirimizgha élxet arqiliq jawab mundaq dédi: "Türkiye kélechekte yawropaning ishlepchiqirish bazisi bolushi, shundaqla xitayning yawropa, ottura sherq we shimaliy afriqa bazarlirigha qaratqan ishlepchiqirish pa'aliyetliride aktip rol oynishi mumkin. Elwette, türkiyening yoshurun küchi enqere tüzüp chiqalaydighan istratégiyege baghliq. Qanun, démokratiye we kishilik hoquq jehettin muqim bolghan türkiye, gherb we sherqning jelp qilish merkizige aylinalaydu. Méningche, türkiyening köp tereplimilik we yawropagha qarighanda musteqilliqi küchlük bolghan diplomatiye siyasitide gherb-sherq otturisida tüzüp chiqidighan tengpung munasiwet, türkiyeni ghayet zor ewzellik bilen teminleydu. Ötken 20 yilliq tejribimiz türkiyening gherb bilen bolghan munasiwitini sijil tereqqiy qildurup, qanun, démokratiye, kishilik hoquq qatarliq jehetlerde ilgirilesh hasil qilishni ölchem qilghanda, xitay bilen bolghan munasiwitining saghlam tereqqiy qilidighanliqini körsetti."

Ziyaritimiz dawamida doktor ümid alp'eren xitay bilen türkiye otturisida shekillinidighan iqtisadiy riqabetning türkiyening xitay siyasitige körsitidighan tesiri we türkiyening Uyghur mesiliside xitaygha qandaq pozitsiyede bolushi kérekliki heqqidiki so'allirimizgha tepsiliy jawab bérip mundaq dédi: "Türkiyening Uyghurlar bilen bolghan tarixi, milliy, diniy we medeniyet rishtisi Uyghurlar duch kelgen mesililerni bir terep qilishni jiddiy teqezza qilidu. Emma türkiye bilen xitay otturisidiki iqtisadiy munasiwet, xelq'araliq höjjetler we doklatlarda tilgha ilin'ghan xitaydiki az sanliq türkiy qowmlar uchrawatqan kishilik hoquq depsendichilikige kölengge chüshürüp qoyuwatidu. Xongkong, tibet we Uyghur mesilisi dunyawi küreshning wasitisige aylinip qiliwatidu."

Doktor ümid alp'eren ziyaritimiz dawamida türkiyening Uyghur mesilisini hel qilishta muhim wezipini üstige ilishi kéreklikini tekitlep mundaq dédi: "Béyjing hökümiti hem islami hem milliy shundaqla siyasiy kimliki küchlük Uyghurlarni maslashturushning ornigha, özgirishke we assimilyatsiyige mejburlimaqta. Bu öz-ara ishenmeslikni we tehdit tuyghusini ashurup, hel qilish charisidin köprek ziddiyetni kücheytidu. Bu mesilide türkiyening orundaydighan wezipisi chong."

Toluq bet