Уйғурлар мәсилиси америка ташқи ишлар министирлиқиниң йиллиқ доклатлирида оттуриға қоюлди

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2020-07-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Доппа кийгән уйғур яшниң бир гуруппа хитай әскәрлириниң алдида кетип барған көрүнүши. 2009-Йили 12-июл, үрүмчи.
Доппа кийгән уйғур яшниң бир гуруппа хитай әскәрлириниң алдида кетип барған көрүнүши. 2009-Йили 12-июл, үрүмчи.
AP Photo/Eugene Hoshiko

Бу йил 24-июн америка ташқи ишлар минстирлиқи террорлуққа қарши туруш комитети 2019-йиллиқ террорлуққа қарши туруш доклатини, 25-июн адәм содисиға қарши туруш йиллиқ доклатини елан қилди. Арқиму арқа елан қилинған бу доклатниң хитайға аит қисмида уйғурлар мәсилиси алаһидә тилға елинди.

Террорлуққа қарши туруштин доклат бериш йиғинида америка ташқи ишлар министири майк помпйо вә баш әлчи нәйсин сәлис, өткән йиллиқ террорлуқ һәрикәтлиригә қарши туруш әһвалидин доклат бәрди. Доклатта хитай һөкүмитиниң террорлуққа қарши туруш баһаниси билән уйғур қатарлиқ мусулман хәлқни қаттиқ контрол қилиш вә бастуруш арқилиқ кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқанлиқи әйибләнди. Доклатта йәнә хитай һөкүмитиниң аталмиш «шәрқий түркистан ислам һәрикити» тәшкилати вә «үч хил күч» кә қарши турушни баһанә қилип, бир милйондин артуқ уйғур, қазақ мусулманларни йиғивелиш лагерлириға қамиғанлиқи қайта әскәртилгән.

Террорлуққа қарши туруштин доклат бериш йиғинида, террорлуққа қарши туруш мутәхәссиси, баш әлчи нәйсин сәйлис, мухбирниң «бу доклаттики мәзмун вә йиғивелиш лагерлириға қарши сиясәт билән президент трампниң хитай рәисигә 'йиғивелиш лагерлирини давамлиқ қурсаң болиду' дегән гепи бир-биригә зит әмәсму? ундақта буниң үнүми қанчилик болиду?» дегән соалиға җаваб берип мундақ деди:

«Вашингтондики өсәк гәпләргә арилишип болалмаймән. Бу һөкүмәтниң мәйдани баштила ениқ: диний әркинлик американиң тарихтин бери әң көңүл бөлүп кәлгән, шундақла бу қетимлиқ һөкүмәт башта әһмийәт беридиған түп мәсилиләрдин бири. Биз бу мәсилиниң муһимлиқини өткәнки һәр қандақ һөкүмәттикидин бәкрәк намаян қилдуқ. Дипломат бровнбәк әпәнди хәлқара диний әркинлик бирләшмисини қуруп ишни башлиди, муавин президент диний әркинлик һәққидә нутуқ сөзлиди; диний әркинлик җими инсанниң диний әркинликидур. Бу, хитайдики мәсчитлириниң чеқиветилгәнликини көргән, шундақла хитай тәрипидин кәспий тәрбийәләш намида түркүм-түркүмләп лагерға соланған мусулманларниң диний әркинликиниму өз ичигә алиду. Докторлар вә ихтисас игилири кәспий тәрбийәләшкә моһтаҗ әмәс. Диний әркинлик американиң ядролуқ қиммәт қаришидур, шуңа бу қетимлиқ һөкүмәт уни техиму яхши қоғдайду, хитай билән болған мунасивитимизму шуниң ичидә.»

Америкада турушлуқ паалийәтчи илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, «11-сентәбир вәқәси» дин кейин хитайниң террорлуқни баһанә қилип уйғурларни бастуруш һийлиси хитай билән мәнпәәтдаш бәзи дөләтләрниң көзини бойиған билән америка башчилиқидики ғәрб дунясини ишәндүрәлмигән. Хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бу тарихий җинайитини йошурушниң бирдинбир усули уларни террорлуққа бағлаш икән, шуңа хитай та һазирғичә бу бимәнә, тәтүр тәшвиқатини давамлаштурмақтикән.

Түркийә һаҗәттәпә университети оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәндиму бу һәқтә көз қаришини билдүрүп мундақ деди: «хитай ‹11-сентәбир' вәқәсидин кейин бәзи тәшкилат вә шәхсләрни терроризмға бағлап қарилап кәлгән болсиму, 2004-йилдин башлап америка өзиниң диний әркинликни қоғдаш вә терроризмға қарши туруш йиллиқ доклатида ‹шәрқий түркистан ислам һәрикити' тәшкилатини террорист тәшкилат қатарида тилға алмайдиған болди. Трамп һөкүмити 2017-йилниң ахирида дөләт бихәтәрлик истратегийәсини елан қилип, буниңдин кейин террорлуқ билән күрәш қилиш дәвриниң аяғлашқанлиқини, әң чоң рәқибниң хитай билән русийә икәнликини җакарлиди. Хитайниң 2017-йилдин кейин қурған җаза лагерлири хәлқарада күчлүк әйибләшкә дуч кәлди, явропаму уйғур тәшкилатлирини терроризмға бағлимайдиған болди.

Илшат һәсән әпәндиниң билдүрүшичә, америкада мақулланған «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни» хитайниң уйғурларни террорист дәп йоқитиш суйиқәстигә берилгән күчлүк зәрбә болуп, хитайниң уйғурларға террорчи қалпиқини кийдүрүп ирқий қирғинчилиқ йүргүзүш суйиқәстиниң әмди ақмайдиғанлиқини билдүрүп қоюшта һәл қилғуч рол ойнайдикән.

Әркин әкрәм әпәндиму «уйғур кишилик һоқуқи сиясити қануни» вә шуниңға охшаш қанунларниң йолға қоюлуши билән хитайниң уйғурларни терроризм билән қарилаш тактикисиниң буниңдин кейин карға кәлмәйдиғанлиқини билдүрди.

25-Июн, америка ташқи ишлар министири йәнә, хәлқаралиқ адәм содисиға қарши туруш доклатиниң 2020-йиллиқ нусхисини елан қилди. Майк помпейо доклат бериш йиғинида қилған сөзидә хитай компартийәси вә униң игидарчилиқидики дөләт карханилириниң бир бәлвағ бир йол қурулуши үчүн йүз миңлиған адәмни қийин шараитта мәҗбурий әмгәккә селиватқанлиқини тилға алди.

2020-Йиллиқ бу доклатта адәм содисиниң асасән адәмләрни қул ишчи қилиш вә аялларни җинсий қул қилиш үчүн елип берилидиған җинайәт икәнлики тәкитләнгән болуп, доклатниң хитайға аит қисмида «хитайниң шинҗаңдики бир милйондин артуқ уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа мусулман милләтләрни кәң-көләмдә тутқун қилиш вә меңә ююш һәрикити хитайниң уларни мәҗбурий әмгәккә селишиға асас тиклигән. Һөкүмәтсиз тәшкилатларниң мөлчәрлиши вә таратқуларниң хәвәр қилишичә, хитай һөкүмити мәзкур доклат тәйярлиниватқан мәзгилдә 80 миңдин артуқ тутқунни 19 өлкигә мәҗбурий әмгәккә әвәткән» дейилгән.

Доклатта йәнә шинҗаң һөкүмитиниң 2017-йил йезилардики һашарни әмәлдин қалдурған болсиму, миңлиған уйғурларниң чоң-кичик демәй һөкүмәтниң ул әслиһә қурулуши вә йеза игилик ишлири үчүн һәр йили мәҗбурий әмгәккә селинидиғанлиқи, нәччә он миңлиған деһқанларниң биңтуән етизлирида пахта терип, хитай хоҗайинларға мәдикар орнида ишләйдиғанлиқи тилға елинған.

Доклатта қәйт қилинишичә, хитай һөкүмити «тәрбийәләшни түгәткәнләр» дин бир мунчә кишини йеқин әтраптики завутларда кийим-кечәк, гиләм, електр сайманлири, кариват буюмлири, чач буюмлири, тазилиқ сайманлири қатарлиқ буюмларни ишләпчиқиришқа салған. Хәвәр қилинишичә, бундақ мәҗбурий әмгәк муһитида тән җазаси арқилиқ қорқутуш, мәҗбурий дора йегүзүш, җинсий җәһәттин хорлаш, уруп қийнаш дегәндәк қәбиһ ишлар мәвҗут икән.

Мәзкур доклатта ейтилишичә, хитай һөкүмитиниң миллий кәмситиш вә миллий ассимилятсийә сияситиниң түрткиси билән, уйғур яки башқа милләт аяллирини хотунлуққа елишқа башлиған хитай әрлири көпәйгән болуп, бу аялларниң өмүр бойи шу хитайға малай вә җинсий қул болуш хәвпи күчлүк икән.

Уйғур һәрикити тәшкилатиниң башлиқи рошән аббас ханим хитайниң әң башта милләтниң анилири болған ханим-қизлиримизға қәст қиливатқанлиқини, уларни тән вә роһий җәһәттин хорлаватқанлиқини алаһидә тәкитлиди. Униң билдүрүшичә, мәзкур доклатта уйғурлар, болупму уйғур аяллири учраватқан зулум вә хорлуқ техи йетәрлик әкс әттүрүлмигән болуп, буни хәлқараға давамлиқ аңлитиш зөрүр икән.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң тор бекитидә тонуштурушичә, мәзкур министирлиқ һәр йили елан қилип туридиған террорлуққа қарши туруш доклати американиң ташқи сиясәтләрни бәлгилишидә ақиланә һөкүм чиқиришиға ярдәм беридикән. Адәм содисиға қарши туруш доклати болса америка ташқи ишлар министирлиқи 2001-йилдин башлап һәр йили елан қилип келиватқан, америкиниму өз ичигә алған адәм әткәсчилики җинайитини ашкарилаш, униңға хәлқара җамаәтниң диққитини қозғаш вә бирликтә қарши туруш үчүн тәйярланған хәлқаралиқ доклат икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт