IPAC: "Dunya Uyghur rayonida yüz bériwatqan bu wehshiyliklerge süküt qilalmaydu"

Muxbirimiz nur'iman
2020-06-29
Élxet
Pikir
Share
Print
En'giliye sabiq konsérwatiplar partiyisining rehbiri i'in dankan simis (otturida) londondiki awam palatasida söz qiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 19-öktebir.
En'giliye sabiq konsérwatiplar partiyisining rehbiri i'in dankan simis (otturida) londondiki awam palatasida söz qiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 19-öktebir.
AFP

Xitay hökümitining Uyghur rayonida tughut cheklesh siyasitige a'it yéngi pakitlar 29-iyun IPAC, yeni "Xitaygha qarshi parlamént ezaliri birliki" teripidin élan qilindi.

Bu pakitlar Uyghurlar heqqidiki weziyet tetqiqatida aldinqi qatardiki mutexessislerning biri bolghan proféssor adri'an zénzning eng yéngi doklatigha asaslan'ghan bolup, asasliqi ikki nuqta gewdilendürülgen: birinchidin, 2015-yildin 2018-yilghiche Uyghur aptonom rayonining qeshqer we xotendin ibaret Uyghurlar merkezlik olturaqlashqan ikki chong wilayitide nopusning éshish nisbiti 84 pirsent töwenligen. 2019-Yilida téximu zor töwenlesh körülgen. Ikkinchidin, höjjette tughut cheklesh pilanigha xilapliq qilghuchilarning yighiwélish lagérlirigha solinidighanliqi ochuq-ashkara körsitilgen.

Bu höjjetler élan qilin'ghandin kiyin, "Xitaygha qarshi parlamént ezaliri birliki" diki ezalar özi tewe bolghan hökümet organlirini jiddiy heriketke keltürüshke chaqiridighanliqi heqqide ipade bildürgen.

IPAC Ning asasliq qurghuchiliridin biri bolghan en'gliye parlaméntining ezasi iyan dankin simis ependi en'gliye parlaméntida söz qélip mundaq dégen: "'jenwe ehdinamisi' de melum bir döletning xelq'ara qanunlargha boysunmastin melum bir az sanliq millet nopusining köpiyishini cheklishi, irqi qirghinchiliqning ipadisi dep körsitilgen. IPAC Birlikidiki bashqa ezalar men bilen oxshash pikirde dep oylaymen. Uyghur xelqi xitay hökümitining wehshiy siyasitining qurbani bolup kétiwatidu. Men tashqi ishlar ministirliqimizning birleshken döletler teshkilatigha bu zulumni toxtitishqa chaqiriq qilishi heqqide teklip bergen idim. Epsus, méning közitishimche, xitay hökümiti birleshken döletler teshkilatining éghzini étip boluptu. Shunga héch bolmighanda, en'gliye parlaméntining bu höjjette ashkarilan'ghan jinayetlerge qarshi öz aldigha qanuniy qarar chiqirishini ümid qilimen."

Adriyan zénizning doklatida munular bayan qélin'ghan: "Xitay hökümiti 2016-yilining béshida xitaylargha qarita tughut cheklesh siyasitini boshashturghan, hetta xitay ahalilirini ikki baliliq bolushqa righbetlendürgen. Uyghur rayonida bolsa qattiq tughut cheklesh siyasitini yürgüzgen. Bu xil siyaset dunya jama'etchilikini endishige salidu."

Doklatta yene mundaq déyilgen: "Xitay hökümitining Uyghur rayonida tughutni cheklesh bilen bir waqitta Uyghur rayonigha keng kölemde xitay nopusini köchürüshi ochuq-ashkara halda xitay nopusini ashurushni meqset qilidu. Buningdin bashqa xitay hökümiti xitay erlirining Uyghur qizliri bilen toy qilishqa yol ichip bérip, Uyghur kimlikini suslashturup, xitaylashturushni ilgiri süridu. Bu xitay hökümiti oynawatqan étnik we irqiy hökümranliq oyunining bir parchisi."

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo 29-iyun küni "Xitayning mejburi pilanliq tughut we mejburiy hamilidarliqtin saqlinish siyasiti toghrisida" dégen témida mexsus bayanat élan qildi. U bayanatida mundaq dégen: "Dunya bügün kishini endishige salidighan xewerlerni tapshurup almaqta. Xitay kompartiyisi izchil yürgüzüp kéliwatqan basturush herikitining bir qismi süpitide Uyghur rayonidiki Uyghur we bashqa az sanliq milletlerge mejburiy hamilidarliqtin saqlinish, mejburiy bala chüshürüsh we mejburiy pilanliq tughut cheklesh usullirini qollanmaqta. Gérmaniyelik xitay ishliri tetqiqatchisi adri'an zénzning kishini heyran qalduridighan doklatida ashkarilan'ghan mezmunlar xitayning nechche on yildin buyan yürgüzüp kéliwatqan échinishliq siyasiti bolup, bu xitayning insanlar hayatining muqeddeslikige we insaniy qedir-qimmetke héchqandaq hörmet qilmaydighanliqini körsitidu. Biz xitay kommunistik partiyesini bu xil wehshiy qilmishlarni derhal axirlashturushqa chaqirimiz. Dunyadiki barliq döletlerni amérikagha awaz qoshup, xitaydiki insan qélipidin chiqqan qilmishlarning toxtitilishini telep qilishqa chaqirimiz."

Mayk pompéyo özining shexsiy tiwittér hisabidimu xitayning Uyghur ayallirigha yürgüzüwatqan bu siyasitini toxtitishqa chaqirghan we "Tarix bizge bügün qilghan herikitimizge qarap baha béridu, dep yazghan.

Amérika hökümitining xitay ishliri komitétimu özining tiwittir hésabida bu doklatqa dunyaning jiddiy qarishi kéreklikini eskertken bolup, tiwittér arqiliq munularni ilgiri sürgen: "Mejburiy tughut cheklesh, mejburiy nopusni kontrol qilish qatarliq usullar xitayning Uyghur qatarliq milletlerni basturushtiki usulliridur. Uyghur ayallirigha qélin'ghan bu zorawanliqini qobul qilghili bolmaydu. Biz birleshken döletler teshkilatining xitayni insaniyetke qarshi bu zorawanliqni toxtitishqa chaqirishini ümid qilimiz."

Mezkur doklat heqqide dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa mundaq dédi: "Xitay özining Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasitini yoshurup kéliwatqan bu peytte élan qilin'ghan bu doklat xitaynng Uyghurlarni tamamen yoqitishni pilanlawatqanliqidek rezil meqsitini dunyagha ashkarilidi."

IPAC Xitayning bu rezil siyasitige qarshi élan qilghan bayanatining axirida mundaq dégen: "Dunya köz aldida yüz bériwatqan bu wehshiyliklerge süküt qilalmaydu. IPAC Ke eza döletlerning melum milletni étnik we irqiy jehettin yoqitish yaki melum bir diniy guruhni 'pütünley yaki qismen' yoqitish üchün élip bérilghan her qandaq urunushning aldini élish we uni jazalash mejburiyiti bar."

Toluq bet