Уйғурлар мәсилиси 2‏-нөвәтлик диний әркинликни илгири сүрүш министирлар йиғинидики муһим нуқта болди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-07-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«2‏-Нөвәтлик диний әркинликни илгири сүрүш министирлар йиғини» дин көрүнүш. 2019-Йили 17-июл, вашингтон.
«2‏-Нөвәтлик диний әркинликни илгири сүрүш министирлар йиғини» дин көрүнүш. 2019-Йили 17-июл, вашингтон.
RFA/Gülchéhre

Пайтәхт вашингтонда ечилған 2‏-нөвәтлик диний әркинликни илгири сүрүш министирлар йиғининиң күн тәртипидики диний етиқад әркинликигә келиватқан тәһдитләргә ортақ қарши туруш қатарлиқ темилардики асаслиқ музакирә вә йиғинлар, 16‏-вә-17 июл күнлири америка ташқи ишлар министирлиқида давам қилди. Уйғурларниң етиқади вә кимлики сәвәблик хитай һөкүмитиниң қаттиқ бастурушиға учраватқанлиқи вә милйонлап кишиниң лагерларға қамалғанлиқи болса, мәзкур йиғиндики музакирәләрдә, бүгүн дуня әһли шундақла диний етиқад әркинлики ортақ йүзләнгән еғир тәһдит вә риқабәт сүпитидә тилға елинған әң нуқтилиқ тема болди.

Охшимиған динлар, гуруһлар вә дипломатларниң мәзкур хәлқаралиқ учришишидики уйғурларға мунасивәтлик муһим нуқтилар һәққидә мухбиримиз гүлчеһрә тәпсилий мәлумат бериду.

16-Вә 17-июл күнлири америка ташқи ишлар министирлиқида өткүзүлгән, 2-нөвәтлик диний әркинликни илгири сүрүш министирлар йиғининиң муһим музакирә вә паалийәтлири интайин нәтиҗилик давам қилди. Йиғинлар җәрянида 110 дөләттин кәлгән, дипломат, министирлар вә христиан, ортодокс, йәһудий, мусулман, будда, һинди вә башқа дин һәм мәзһәп гуруппиларниң вәкиллири, өзлириниң етиқади сәвәблик еғир бастуруш вә кәмситишигә учраватқан уйғур, роһинга, йәзиди қатарлиқ милләт вә диний җамаәт вәкиллири, бастурушлардин сақ қалған шаһитлар болуп миңдин артуқ вәкил өз ара учришип, пикирләшти.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң диний ишлар баш әлчиси сам бровенбәкниң риясәтчиликидә давам қилған икки күнлүк йиғин җәрянида, охшимиған диний гуруппа, охшимиған бастуруш вә паҗиәләрдин сақ қалған 30 ға йеқин шаһитлар сөзгә тәклип қилинди. Уларниң нутуқлиридин диний етиқад әркинликигә һөрмәт қилмаслиқ вә «нәпрәт» ниң дунядики йүз бериватқан террорлуқ вә паҗиәләрниң от яққучиси икәнликини йорутуп бәрди.

Бу нуқта 16-күнидики йиғинда әң дәсләп сөзгә чиққан йиғинниң шәрәп меһманлиридин, 15-март йеңи зеландийә кирайистчерич шәһиридики террорлуқ һуҗумида аялидин айрилған, шаһит фарид ахмәд әпәндиниң тәсирлик нутқида йорутулди. У нутқида қуран сүрилиридин мисал кәлтүрүп: «биз мәйли қайси динға етиқад қилайли, қайси җайда яшайли, қандақла тилда сөзләйли бир биримизниң азаблирини һес қилалаймиз, чүнки биз инсанлар охшаш яралған, йилтизимиз бир, өз ара ака-инә, һәдә-сиңил қериндашларға охшаймиз. Шуңа бир-биримизни етирап қилғанда, бир-биримизгә һөрмәт қилғанда техиму бәхтлик яшиялаймиз. Чүнки, биз һәр биримиз охшимайдиған гүл, бу гүлләр бирликтә гүзәл бағчини һасил қилиду», деди. У, сөзиниң ахирида йеңи зилландийәдә террорлуқ һуҗумиға учриған вә униңдин бирликтә дәс турған хәлққә вакалитән бу йиғинға қатнишиш арқилиқ дуня җамаәтчиликини мәйли қандақ динға етиқад қилишидин қәтий нәзәр террорлуқ вә башқа һәр қандақ шәкилдики зораванлиққа қарши иттипақлиққа чақирди.

Нутуқтин кейин зияритимизни қобул қилған, йеңи зеландийәдики мусулманлар вәкили фарид әхмәт, өзиниң бир милйондин 3 милйонғичә уйғур вә башқа мусулманларниң етиқади сәвәблик лагерларға қамилип қаттиқ бастурушларға учраватқанлиқидин әндишилиниватқан болсиму уйғурларни һәргиз үмидини йоқатмаслиққа чақирди. У йәнә: «мәйли зораванлиқ яки бастурушлар һеч қандақ инсанниң ичидики етиқадини өзгәртәлмәйду. Пәқәт уни күчәйтиду, мәнму бир террорлуқниң қурбани, аилә әзалиридин бу хил өчмәнлик һуҗуми сәвәблик айрилип қалған шәхс болуш сүпитим билән уйғурларниң азаблирини һес қилалаймән, уйғурларға келиватқан зулумларни алланиң синақлири икәнликигә һамини буниң ахирлишидиғиниға ишәнч қилип яшишини үмид қилимән вә шуниң үчүн дуа қилимән», деди.

Америка диний ишлар баш әлчиси сам бовнбәк риясәтчилик нутқи давамида, диний етиқади сәвәблик зулумға учраватқанлар һәққидә тохталғанда, уйғур қатарлиқ мусулманларниң хитайда әң еғир зораван сиясәт вә юқири техникилиқ контроллуққа учраватқан хәлқләр икәнликини көп қетим тилға алди. Шундақла у йәнә християн фалунгоң, тибәт қатарлиқ башқа динға етиқад қилидиған хәлқниңму хитай коммунистик һакимийитиниң бастуруши сәвәблик охшашла инсанларниң әқәллий һәқлири болған диний һәқ-һоқуқлиридин мәһрум яшаватқанлиқиға болған чоңқур әндишисини тәкрар тәкрар ипадилиди.

Хитай тәрипидин өмүрлүк қамаққа һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохтиниң америкидики қизи җәвһәр илһамниң тәсирлик нутқи 16-июлдики йиғинниң әң ярқин нуқтиси болуп қалди. Җәвһәр нутқида өзиниң дадиси илһам тохтиниң уйғурларниң диний етиқад әркинликини өз ичигә алған әқәллий һәқ-һоқуқлирини ашкара тәләп қилғанлиқи үчүнла хитай һөкүмити тәрипидин тутқун қилинип адаләтсиз һалда түрмигә қамалғанлиқини, дадисила әмәс нөвәттә бир милйондин артуқ бигунаһ хәлқниң хитай тәрипидин қурулған лагерларға қамалғанлиқини тонуштуруп, дуня әһлини дадиси вә барлиқ адаләтсизликкә учриған уйғурларниң қоюп берилиши үчүн һәрикәт қилишқа чақирди.

Җәвһәрниң тәсирлик нутқидин кейин, сам бовнбәк әпәнди риясәтчиликидә «диний әркинликниң хитайда риқабәткә учриши» темисидики мәхсус темилиқ муназиригә америка авам палатасиниң рәиси, америка сиясий сәһнисидики үчинчи номурлуқ шәхс нәнси пелоси ханим вә авам палатасиниң пенсийәгә чиққан сабиқ әзаси франк волфлар алаһидә тәклип қилинди. Улар бирдәк хитайниң динларға қарита зиянкәшликини нуқтилиқ тәнқид қилди вә магнитский қануниниң ишқа селиниши керәклики, уйғур мәсилисигә йәнә давамлиқ сүкүт қилишқа болмайдиғанлиқини билдүрди.

Болупму нәнси пелоси ханимниң әгәр америка хитайниң шинҗаңда уйғурларға тутқан муамилисигә риқабәт елан қилмиса, униң һәрқандақ җайда кишилик һоқуқ тоғрисида сөзләш әхлақий етибарини йоқитип қоюш хәвпигә дуч келидиғанлиқини агаһландуруши қизғин алқишқа еришти.

У мундақ деди: «бизниң дуня мәсилилиридики әндишилиримиздә мениң диққитимни хитайға мәркәзләштүрүшимдики сәвәб (шинҗаңдики) дәпсәндичиликниң дәриҗиси вә көлими наһайити зор болуп, сода мәнпәәтиниң муһим орунни тутуши, буниң бәзидә бизниң қиммәт өлчимимизни, униңға қандақ инкас қайтуруш мәсилисидә юмшитиветишидур. Шуңа мән шуни тәкитләп кәлдим, әгәр биз хитайда йүз бериватқан диний әркинлик дәпсәндичиликигә қарши турушта истәклик болмисақ, биз дуняниң башқа һәрқандақ җайида бу мәсилисини сөзләш әхлақий етибаримизни йоқитип қойимиз».

Америка дөләт мәҗлиси әмәлдарлири вә америка кишилик һоқуқ, диний әркинлик органлириниң нутуқлиридиму дуняда диний етиқади сәвәблик әң еғир зулумға учраватқан хәлқниң мисали сүпитидә уйғурлар көп қетим тонуштурулған болса, йиғин җәрянида хитай коммунист һөкүмити, диний әркинликни боғуватқан рәзил һакимийәт сүпитидә тәнқидләнди.

Уйғурларниң диний әркинлики әң еғир бастурулуватқан мусулманлар икәнлики йорутуливатқан бу йиғин вә музакирәләргә изчил қатнашқан йиғин вәкиллириниң ичидә пакистан дипломатийә саһәсидин кәлгән бир вәкилдин, йиғинда уйғурларниң нөвәттики вәзийити һәққидә алған тәсиратлирини сорап көрдуқ.

Аввал өзиниң инглизчини яхши билмәйдиғанлиқини илгири сүрүп җаваб бериштин өзини қачурған пакистан вәкили, пакистан хәлқара диалог мәркизиниң рәиси муһәммәд еляс, униңдин һеч болмиғанда 200 дин көп пакистанлиқ әрниң уйғур аяллириниң хитай тәрипидин лагерға қамалғанлиқидин хәвири болуши керәкликини сориғинимизда у: «әгәр баш министиримизниң буниңдин хәвири болмиса бизниңму хәвиримиз йоқ, шуңа буни билмәймән» дәп сөзини үзди.

Әмма йиғинда ортақ тема, һәр қандақ бир хәлқ диний етиқад сәвәблик бастуруш вә зулумға учриғанда башқа диндикиләрниң зулумға ортақ қарши туруши вә иттипақлишишини илгири сүрүш һәм бир-биригә ярдәм бериш йоллири үстидә музакирә қилиш вә издиниш болди.

17-Июл күнидики йиғинда сам бровнбәк «диний әркинликни илгири сүрүшниң асасини тикләш» темисидики 1-гуруппа музакирисигә риясәтчилик қилди. Буниңда асаслиқ дипломатлар вә диний гуруппа лидерлири өзара чүшиниш вә һәмкарлиқни күчәйтиш йоллири үстидә музакириләшти.

«Һазирқи юқири техника вә иҗтимаий алақә васитилириниң диний етиқад әркинликидә ойнаватқан роли» темисида елип берилған 2-гуруппа музакирисигә асаслиқ инсан һәқлири вә диний әркинликни қоғдаш органлириниң вәкиллири, тәтқиқатчилар вә журналистлар иштирак қилди.

Америка ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси морган йиғинниң башлиниш нутқини сөзлиди. У сөзидә иҗтимаий алақә васитилириниң динларниң тарқилиши, өз-ара алақидә иҗабий рол ойниған вә динниң тәрәққиятиғиму төһпә қошуватқан болсиму, лекин хитайниң уйғурларни бастурушта юқири техникилиқ васитиләрни ишқа селиватқанлиқини мисалға кәлтүрүп, әгәрдә иҗтимаий алақә васитилири вә юқири техникиларниң зораванлиқ вә террорлуқниң васитиси болғанда инсанийәткә ортақ қорқунчлуқ балайи-апәткә айлинидиғанлиқини билдүрди. У, һәр қандақ дөләт, ширкәт, гуруппа вә инсанларниң юқири пән-техникилардин пайдилинип, диний әркинлик вә инсанларниң һәқ һоқуқлириға дәхли-тәриз қилишқа қарши туруш мәсулийити барлиқини тәкитлиди.

«Дөләтләрниң динни бастурушиниң радикаллиқ идеологийәсиниң шәкиллинишидики роли», «охшимиған мәдәнийәт вә динларниң мунасивити» «җорнализим вә хәлқарада диний әркинликни илгири сүрүш» қатарлиқ темилардики музакириләргә даңлиқ тәтқиқатчи андриан зенз алаһидә тәклип билән қатнишип, өзиниң уйғурлар вәзийити болупму лагерлар һәққидики тәкшүрүш доклати вә анализлирини, хитай йепишқа тиришиватқан рәзилликләрниң дуня җамаәтчиликигә қандақ ашкарлиниватқанлиқини өз тәҗрибисидин сөзләп, йиғин әһли билән ортақлашти. У, диний әркинликни боғуватқан дөләт яки һөкүмәтләрниң зулумини тохтитиш, зулумға учраватқан хәлқләргә ярдәм беришта журналистлар һәмдә өзигә охшаш анализчиларниң муһим рол ойнайдиғанлиқини тәкитлиди.

Йиғин ахирида зияритимизни қобул қилған германийәлик мустәқил тәтқиқатчи андриан зенз диний әркинликни илгири сүрүш министирлар йиғининиң 2-нөвәтлик йиғиниға қатнашқинидин толиму мәмнунийәт һес қиливатқанлиқини билдүрүш билән биргә йәнила дуня җамаәтчиликиниң уйғурлар йүзлиниватқан мәсилиниң еғирлиқини техи тонуп йетиши йетәрлик әмәсликини бу мәсиләдә тутқан инкаслардин көрүватқанлиқини билдүрди. У йәнә америка уюштурған бу йиғинда өзиниң уйғур дияридики лагерлар һәққидики тәтқиқат нәтиҗилири, болупму хитай һөкүмитиниң уйғур балиларни аилисидин мәҗбурий айрилип, меңә ююш елип бериватқанлиқи қатарлиқ нуқтиларни тәкрар тилға елишниң бәлгилик тәсир пәйда қилғанлиқидин илһам алғанлиқини, мушу хилдики йиғинларму тәтқиқатчилар үчүн өзиниң тәтқиқат нәтиҗилирини ортақлишидиған вә кейинки тәтқиқатлар үчүн издиниш темилирини вә учурларни топлайдиған яхши пурсәт икәнликини билдүрди.

17-Июлдики йиғинниң йепилишиға америка ташқи ишлар министирлиқиниң диний җамаәтләр алаһидә мәслиһәтчиси нокс тәмс риясәтчилик қилди. У, хәлқарадики диний җамаәт вәкиллириниң бу йәрдә җәм болуши вә диний етиқад әркинликини капаләткә игә қилиш йоллири үстидә музакириләр арқилиқ, диний етиқад әркинликини илгири сүрүшниң дуня тинчлиқи вә барлиқ инсанларниң бәхт-саадитининиң капаләткә игә болушидики ачқучлуқ мәсилә икәнликидә ортақ тонушқа кәлгәнликини тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт