Uyghurlar mesilisi 2‏-nöwetlik diniy erkinlikni ilgiri sürüsh ministirlar yighinidiki muhim nuqta boldi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-07-18
Élxet
Pikir
Share
Print
"2‏-Nöwetlik diniy erkinlikni ilgiri sürüsh ministirlar yighini" din körünüsh. 2019-Yili 17-iyul, washin'gton.
"2‏-Nöwetlik diniy erkinlikni ilgiri sürüsh ministirlar yighini" din körünüsh. 2019-Yili 17-iyul, washin'gton.
RFA/Gülchéhre

Paytext washin'gtonda échilghan 2‏-nöwetlik diniy erkinlikni ilgiri sürüsh ministirlar yighinining kün tertipidiki diniy étiqad erkinlikige kéliwatqan tehditlerge ortaq qarshi turush qatarliq témilardiki asasliq muzakire we yighinlar, 16‏-we-17 iyul künliri amérika tashqi ishlar ministirliqida dawam qildi. Uyghurlarning étiqadi we kimliki seweblik xitay hökümitining qattiq basturushigha uchrawatqanliqi we milyonlap kishining lagérlargha qamalghanliqi bolsa, mezkur yighindiki muzakirelerde, bügün dunya ehli shundaqla diniy étiqad erkinliki ortaq yüzlen'gen éghir tehdit we riqabet süpitide tilgha élin'ghan eng nuqtiliq téma boldi.

Oxshimighan dinlar, guruhlar we diplomatlarning mezkur xelq'araliq uchrishishidiki Uyghurlargha munasiwetlik muhim nuqtilar heqqide muxbirimiz gülchéhre tepsiliy melumat béridu.

16-We 17-iyul künliri amérika tashqi ishlar ministirliqida ötküzülgen, 2-nöwetlik diniy erkinlikni ilgiri sürüsh ministirlar yighinining muhim muzakire we pa'aliyetliri intayin netijilik dawam qildi. Yighinlar jeryanida 110 dölettin kelgen, diplomat, ministirlar we xristi'an, ortodoks, yehudiy, musulman, budda, hindi we bashqa din hem mezhep guruppilarning wekilliri, özlirining étiqadi seweblik éghir basturush we kemsitishige uchrawatqan Uyghur, rohin'ga, yezidi qatarliq millet we diniy jama'et wekilliri, basturushlardin saq qalghan shahitlar bolup mingdin artuq wekil öz ara uchriship, pikirleshti.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining diniy ishlar bash elchisi sam browénbekning riyasetchilikide dawam qilghan ikki künlük yighin jeryanida, oxshimighan diniy guruppa, oxshimighan basturush we paji'elerdin saq qalghan 30 gha yéqin shahitlar sözge teklip qilindi. Ularning nutuqliridin diniy étiqad erkinlikige hörmet qilmasliq we "Nepret" ning dunyadiki yüz bériwatqan térrorluq we paji'elerning ot yaqquchisi ikenlikini yorutup berdi.

Bu nuqta 16-künidiki yighinda eng deslep sözge chiqqan yighinning sherep méhmanliridin, 15-mart yéngi zélandiye kirayistchérich shehiridiki térrorluq hujumida ayalidin ayrilghan, shahit farid axmed ependining tesirlik nutqida yorutuldi. U nutqida qur'an süriliridin misal keltürüp: "Biz meyli qaysi din'gha étiqad qilayli, qaysi jayda yashayli, qandaqla tilda sözleyli bir birimizning azablirini hés qilalaymiz, chünki biz insanlar oxshash yaralghan, yiltizimiz bir, öz ara aka-ine, hede-singil qérindashlargha oxshaymiz. Shunga bir-birimizni étirap qilghanda, bir-birimizge hörmet qilghanda téximu bextlik yashiyalaymiz. Chünki, biz her birimiz oxshimaydighan gül, bu güller birlikte güzel baghchini hasil qilidu", dédi. U, sözining axirida yéngi zillandiyede térrorluq hujumigha uchrighan we uningdin birlikte des turghan xelqqe wakaliten bu yighin'gha qatnishish arqiliq dunya jama'etchilikini meyli qandaq din'gha étiqad qilishidin qet'iy nezer térrorluq we bashqa her qandaq shekildiki zorawanliqqa qarshi ittipaqliqqa chaqirdi.

Nutuqtin kéyin ziyaritimizni qobul qilghan, yéngi zélandiyediki musulmanlar wekili farid exmet, özining bir milyondin 3 milyon'ghiche Uyghur we bashqa musulmanlarning étiqadi seweblik lagérlargha qamilip qattiq basturushlargha uchrawatqanliqidin endishiliniwatqan bolsimu Uyghurlarni hergiz ümidini yoqatmasliqqa chaqirdi. U yene: "Meyli zorawanliq yaki basturushlar héch qandaq insanning ichidiki étiqadini özgertelmeydu. Peqet uni kücheytidu, menmu bir térrorluqning qurbani, a'ile ezaliridin bu xil öchmenlik hujumi seweblik ayrilip qalghan shexs bolush süpitim bilen Uyghurlarning azablirini hés qilalaymen, Uyghurlargha kéliwatqan zulumlarni allaning sinaqliri ikenlikige hamini buning axirlishidighinigha ishench qilip yashishini ümid qilimen we shuning üchün du'a qilimen", dédi.

Amérika diniy ishlar bash elchisi sam bownbek riyasetchilik nutqi dawamida, diniy étiqadi seweblik zulumgha uchrawatqanlar heqqide toxtalghanda, Uyghur qatarliq musulmanlarning xitayda eng éghir zorawan siyaset we yuqiri téxnikiliq kontrolluqqa uchrawatqan xelqler ikenlikini köp qétim tilgha aldi. Shundaqla u yene xristiyan falun'gong, tibet qatarliq bashqa din'gha étiqad qilidighan xelqningmu xitay kommunistik hakimiyitining basturushi seweblik oxshashla insanlarning eqelliy heqliri bolghan diniy heq-hoquqliridin mehrum yashawatqanliqigha bolghan chongqur endishisini tekrar tekrar ipadilidi.

Xitay teripidin ömürlük qamaqqa höküm qilin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxtining amérikidiki qizi jewher ilhamning tesirlik nutqi 16-iyuldiki yighinning eng yarqin nuqtisi bolup qaldi. Jewher nutqida özining dadisi ilham toxtining Uyghurlarning diniy étiqad erkinlikini öz ichige alghan eqelliy heq-hoquqlirini ashkara telep qilghanliqi üchünla xitay hökümiti teripidin tutqun qilinip adaletsiz halda türmige qamalghanliqini, dadisila emes nöwette bir milyondin artuq bigunah xelqning xitay teripidin qurulghan lagérlargha qamalghanliqini tonushturup, dunya ehlini dadisi we barliq adaletsizlikke uchrighan Uyghurlarning qoyup bérilishi üchün heriket qilishqa chaqirdi.

Jewherning tesirlik nutqidin kéyin, sam bownbek ependi riyasetchilikide "Diniy erkinlikning xitayda riqabetke uchrishi" témisidiki mexsus témiliq munazirige amérika awam palatasining re'isi, amérika siyasiy sehnisidiki üchinchi nomurluq shexs nensi pélosi xanim we awam palatasining pénsiyege chiqqan sabiq ezasi frank wolflar alahide teklip qilindi. Ular birdek xitayning dinlargha qarita ziyankeshlikini nuqtiliq tenqid qildi we magnitskiy qanunining ishqa sélinishi kérekliki, Uyghur mesilisige yene dawamliq süküt qilishqa bolmaydighanliqini bildürdi.

Bolupmu nensi pélosi xanimning eger amérika xitayning shinjangda Uyghurlargha tutqan mu'amilisige riqabet élan qilmisa, uning herqandaq jayda kishilik hoquq toghrisida sözlesh exlaqiy étibarini yoqitip qoyush xewpige duch kélidighanliqini agahlandurushi qizghin alqishqa érishti.

U mundaq dédi: "Bizning dunya mesililiridiki endishilirimizde méning diqqitimni xitaygha merkezleshtürüshimdiki seweb (shinjangdiki) depsendichilikning derijisi we kölimi nahayiti zor bolup, soda menpe'etining muhim orunni tutushi, buning bezide bizning qimmet ölchimimizni, uninggha qandaq inkas qayturush mesiliside yumshitiwétishidur. Shunga men shuni tekitlep keldim, eger biz xitayda yüz bériwatqan diniy erkinlik depsendichilikige qarshi turushta isteklik bolmisaq, biz dunyaning bashqa herqandaq jayida bu mesilisini sözlesh exlaqiy étibarimizni yoqitip qoyimiz".

Amérika dölet mejlisi emeldarliri we amérika kishilik hoquq, diniy erkinlik organlirining nutuqliridimu dunyada diniy étiqadi seweblik eng éghir zulumgha uchrawatqan xelqning misali süpitide Uyghurlar köp qétim tonushturulghan bolsa, yighin jeryanida xitay kommunist hökümiti, diniy erkinlikni boghuwatqan rezil hakimiyet süpitide tenqidlendi.

Uyghurlarning diniy erkinliki eng éghir basturuluwatqan musulmanlar ikenliki yorutuliwatqan bu yighin we muzakirelerge izchil qatnashqan yighin wekillirining ichide pakistan diplomatiye sahesidin kelgen bir wekildin, yighinda Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide alghan tesiratlirini sorap körduq.

Awwal özining in'glizchini yaxshi bilmeydighanliqini ilgiri sürüp jawab bérishtin özini qachurghan pakistan wekili, pakistan xelq'ara di'alog merkizining re'isi muhemmed élyas, uningdin héch bolmighanda 200 din köp pakistanliq erning Uyghur ayallirining xitay teripidin lagérgha qamalghanliqidin xewiri bolushi kéreklikini sorighinimizda u: "Eger bash ministirimizning buningdin xewiri bolmisa bizningmu xewirimiz yoq, shunga buni bilmeymen" dep sözini üzdi.

Emma yighinda ortaq téma, her qandaq bir xelq diniy étiqad seweblik basturush we zulumgha uchrighanda bashqa dindikilerning zulumgha ortaq qarshi turushi we ittipaqlishishini ilgiri sürüsh hem bir-birige yardem bérish yolliri üstide muzakire qilish we izdinish boldi.

17-Iyul künidiki yighinda sam brownbek "Diniy erkinlikni ilgiri sürüshning asasini tiklesh" témisidiki 1-guruppa muzakirisige riyasetchilik qildi. Buningda asasliq diplomatlar we diniy guruppa lidérliri öz'ara chüshinish we hemkarliqni kücheytish yolliri üstide muzakirileshti.

"Hazirqi yuqiri téxnika we ijtima'iy alaqe wasitilirining diniy étiqad erkinlikide oynawatqan roli" témisida élip bérilghan 2-guruppa muzakirisige asasliq insan heqliri we diniy erkinlikni qoghdash organlirining wekilliri, tetqiqatchilar we zhurnalistlar ishtirak qildi.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi morgan yighinning bashlinish nutqini sözlidi. U sözide ijtima'iy alaqe wasitilirining dinlarning tarqilishi, öz-ara alaqide ijabiy rol oynighan we dinning tereqqiyatighimu töhpe qoshuwatqan bolsimu, lékin xitayning Uyghurlarni basturushta yuqiri téxnikiliq wasitilerni ishqa séliwatqanliqini misalgha keltürüp, egerde ijtima'iy alaqe wasitiliri we yuqiri téxnikilarning zorawanliq we térrorluqning wasitisi bolghanda insaniyetke ortaq qorqunchluq balayi-apetke aylinidighanliqini bildürdi. U, her qandaq dölet, shirket, guruppa we insanlarning yuqiri pen-téxnikilardin paydilinip, diniy erkinlik we insanlarning heq hoquqlirigha dexli-teriz qilishqa qarshi turush mes'uliyiti barliqini tekitlidi.

"Döletlerning dinni basturushining radikalliq idé'ologiyesining shekillinishidiki roli", "Oxshimighan medeniyet we dinlarning munasiwiti" "Jornalizim we xelq'arada diniy erkinlikni ilgiri sürüsh" qatarliq témilardiki muzakirilerge dangliq tetqiqatchi andri'an zénz alahide teklip bilen qatniship, özining Uyghurlar weziyiti bolupmu lagérlar heqqidiki tekshürüsh doklati we analizlirini, xitay yépishqa tirishiwatqan rezilliklerning dunya jama'etchilikige qandaq ashkarliniwatqanliqini öz tejribisidin sözlep, yighin ehli bilen ortaqlashti. U, diniy erkinlikni boghuwatqan dölet yaki hökümetlerning zulumini toxtitish, zulumgha uchrawatqan xelqlerge yardem bérishta zhurnalistlar hemde özige oxshash analizchilarning muhim rol oynaydighanliqini tekitlidi.

Yighin axirida ziyaritimizni qobul qilghan gérmaniyelik musteqil tetqiqatchi andri'an zénz diniy erkinlikni ilgiri sürüsh ministirlar yighinining 2-nöwetlik yighinigha qatnashqinidin tolimu memnuniyet hés qiliwatqanliqini bildürüsh bilen birge yenila dunya jama'etchilikining Uyghurlar yüzliniwatqan mesilining éghirliqini téxi tonup yétishi yéterlik emeslikini bu mesilede tutqan inkaslardin körüwatqanliqini bildürdi. U yene amérika uyushturghan bu yighinda özining Uyghur diyaridiki lagérlar heqqidiki tetqiqat netijiliri, bolupmu xitay hökümitining Uyghur balilarni a'ilisidin mejburiy ayrilip, ménge yuyush élip bériwatqanliqi qatarliq nuqtilarni tekrar tilgha élishning belgilik tesir peyda qilghanliqidin ilham alghanliqini, mushu xildiki yighinlarmu tetqiqatchilar üchün özining tetqiqat netijilirini ortaqlishidighan we kéyinki tetqiqatlar üchün izdinish témilirini we uchurlarni toplaydighan yaxshi purset ikenlikini bildürdi.

17-Iyuldiki yighinning yépilishigha amérika tashqi ishlar ministirliqining diniy jama'etler alahide meslihetchisi noks tems riyasetchilik qildi. U, xelq'aradiki diniy jama'et wekillirining bu yerde jem bolushi we diniy étiqad erkinlikini kapaletke ige qilish yolliri üstide muzakiriler arqiliq, diniy étiqad erkinlikini ilgiri sürüshning dunya tinchliqi we barliq insanlarning bext-sa'aditinining kapaletke ige bolushidiki achquchluq mesile ikenlikide ortaq tonushqa kelgenlikini tekitlidi.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet