Uyghurlar mesilisining xelq'aralishishi we xitayning "Uyghur koziri" dawasi

Muxbirimiz eziz
2021-07-19
Share
Billinkén yang jyéchigha amérikaning Uyghurlarning kishilik hoquqini himaye qilishni dawamlashturidighanliqini ‍éytqan Amérika tashiqi ishlar ministiri antony blinkén.
Photo: RFA

Xitay hökümitining Uyghurlarni térrorluqgha baghlap eyiblep kéliwatqanliqi dunya jama'etchiliki üchün kona muqamlardin hésablansimu, ularning yéqindin buyan amérika hökümiti bashchiliqidiki bir qisim gherb döletlirini mushu ishqa baghlap eyiblishidiki esebiylikler her sahening tégishlik diqqitini qozghawatqanliqi melum. Bolupmu amérika tashqi ishlar ministiri antoniy bilinkén 6-iyul küni bir qisim lagér shahitliri bilen torda söhbetleshkendin kéyin xitay hökümiti buni amérika bashchiliqidiki gherb döletlirining "Shinjang kartisini oynash qilmishi" dep chüshendürüshke ötti. Ularning bu heqtiki teshwiqatliri xitay ichidin halqip, xitay hökümiti bashqurushidiki "Yershari waqti géziti" qatarliq axbarat wasitiliride pütün dunyagha yéyilishqa bashlidi. Bolupmu bu heqtiki xitay "Mutexessisliri" ning maqaliliride hemde xitay hökümitining bayanatlirida bu nuqta qayta-qayta eks etti.

Xitay hökümitining bu heqtiki teshwiqat maqaliliride "Amérika hökümitining shinjang heqqiki bayanliri ré'alliqni emes, eksiche, amérika siyasyonlirining menpe'etlirini chiqish nuqtisi qilghan" dégen nuqta alahide gewdilendürülidu. Halbuki Uyghur diyaridiki mewjut siyasiy mesililer heqqide izdinip kéliwatqan alimlar we mutexessisler, jümlidin jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas shan robérts we lagérlar mesililiri boyiche dunya étirap qilghan mutexessis adryan zénzning bu heqtiki munasiwetlik yazmiliri we guwahliq bayanlirida bu heqtiki ré'alliq bashqa nuqtidin yorutulidu. Bolupmu bu ikkiylenning london shehiride chaqirilghan "Uyghur sot kollégiyesi" ning tunji qétimliq guwahliq yighinida bergen guwahliq nutuqlirida bu nuqta alahide orun alghanidi.

Proféssor shan robértsning pikriche, xitay hökümiti emeliyette ötken 70 yilda Uyghur diyaridiki hökümranliq méxanizmini omumiy jehettin özgertmigen. Peqet qismen waqitlarda buning "Yumshaq" haliti otturigha chiqqan. Qisqighine "Yumshash" weziyiti herqachan téximu qattiq bolghan kontrolluq we basturushning otturigha chiqishidin dérek bergen."Yerlik milletchilerni basturush" herikiti, "Töt konigha qarshi turush herikiti", "Milliy bölgünchilikke qarshi turush herikiti" dégenlerdin tartip 2001-yilidiki "11-Séntebir weqesi" din kéyin ushtumtutla otturigha chiqishqa bashlighan "Uyghurlarning térrorluq qilmishlirigha zerbe bérish herikiti" birdek del mushu modél sheklide dawam qilghan. 2009-Yilidiki "5-Iyul qirghinchiliqi" din kéyinki 12 yilliq musape bu halni téximu roshen namayan qilghan. Xitay re'isi shi jinpingning "Qilchimu rehimdillik qilmasliq" heqqidiki keskin yolyoruqi bolsa xitay hökümitining nechche on yilliq izchilliq asasida Uyghur diyarida chongqur yiltiz tartqan hemde muntizim shekil alghan Uyghurlarni basturush herikitini axirqi hésabta "Qirghinchiliq" basquchigha élip chiqqan.

Buning bilen dunya xelqi bir qétim shahit bolghan tarixiy paji'ening qayta otturigha chiqishi muqimliship qéliwatqanda amérika hemde yawropa insaniy nuqtidin özlirining mejburiyitini jari qildurup, bu mesililerni küchlük pakitlar bilen dunyaning diqqitige sun'ghan. Buning bilen Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliq zor derijide xelq'aralashqan bir zor ijtima'iy mesile süpitide dunyani wijdan soriqigha ündigen.

Washin'gton shehiridiki kommunizm qurbanliri xatire fondining aliy derijilik tetqiqatchisi adryan zénzmu bu jehettiki mesilining yiltizini yéqinqi birnechche yildin izdeshning toghra bolmaydighanliqini, yene kélip mesilining yiltizi xitay hökümitining Uyghurlarni assimilyatsiye qilish, axirida zorluq küchi arqiliq bir pütün milletning milliy xaraktérini pütünley yoqitish urunushida ikenlikini tekitleydu. Uning pikriche, xitay hökümitining hazirghiche yürgüzüp kelgen milliy siyasitining merkiziy nuqtisi herqachan "Assimilyatsiye qilish" bolup, héchqachan "Milliy medeniyetni güllendürüsh" bolmighan. Ularning "Milliy medeniyetni güllendürüsh" heqqidiki sho'arliri her da'im Uyghur serxillirini yoqitishtin awwalqi serxillarni tallash basquchi bolghan. Uyghur serxillirining bu xildiki tallinishi hemde axirqi hésabta lagérlargha qamilishi ularning birdek 20 yil etrapida qamaq jazasigha höküm qilinishi bilen tügellen'gen. Chünki mushu xildiki uzun qamaq jazalirila bu serxillarning kéyinki ewlad Uyghurliri bilen uchrishishi hemde ulargha Uyghur kimlikini tonutushining aldini alalaydu. 20 Yilliq bu musape yene bir yaqtin del kéyinki ewlad Uyghurlarning bir ewladini özini tonumas qiliwétishke, shundaqla bir ewladni tughulup musteqil dunya qarishi shekillen'gen insan'gha aylan'ghuche ulargha özlirining milliy we diniy kimlikini untulduruwétishke yéterlik waqit hésablinidu.

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi del yillardin buyan xitay hökümitining mushu xildiki tebi'iti we urunushliri heqqide xelq'aradiki herqaysi saheni agahlandurup kéliwatqan pa'aliyetchilerning biri. Dolqun eysaning qarishiche, xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan hemde Uyghurlarni yoq qiliwétishni axirqi nishan qilghan türlük siyasetliri yillardin buyan izchil dunyaning diqqitini qozghap kéliwatqan mesililerning biri iken. Emma birleshken döletler teshkilati (b d t) ning qirghinchiliq heqqidiki tebirlirige chüshidighan hadisilerning bir-birlep otturigha chiqishi bilen buninggha mas halda xelq'ara jama'etning buninggha qarshi chuqanlirimu éship mangghan. Shunga buningda qandaqtur melum birer döletni melum bir kozirni oynitiwatidu, dep söz oyuni qilish qilche asasi yoq bir töhmet iken. .

Dolqun eysaning qarishiche, xitay hökümitining bu xildiki töhmetliri hemde özliri qilghan jinayetke bashqilarni jawabkar qilish urunushliri köp qétim yüz bergen hadisiler iken. U özining shexsiy kechürmishlirini misal qilghan halda xitay hökümitining "Yalghan üch qétim tekrarlansa rastqa aylinidu" dep xam xiyal qilishining peqet özini özi aldashtin bashqigha yarimaydighanliqini, xitayning bu xil yalghanchiliq qilmishlirini köp körgen xelq'araning bu xil yalghanlargha emdi undaq asan ishinip exmeq bolmaydighanliqini alahide tekitlidi. .

Xitay hökümiti hazirghiche "Chet'el tekshürgüchiliri xalisa kélip körüp baqsun" dégen wedini köp qétim bergen bolsimu, xitay hökümitining wedisige bina'en tekshürüshke barghan axbarat xizmetchiliri izchil türlük tosqunluqlargha hemde cheklimilerge duch kéliwatqanliqi melum. Beziler mushuni tipik misal qilghan halda "Xitay hökümiti rastinila özliri éytqandek 'pak' bolsa néme üchün tekshürgüchilerning tekshürüshidin shunche qorqidu? bu jayda ular némini yoshuruwatidu?" dep so'al qoymaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet