Pelestin, iran qatarliq döletlerning xitayni qollap xet yazghan 37 döletke qoshulghanliqi diqqet qozghimaqta

Muxbirimiz irade
2019-07-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Terbiyelesh lagéridikilerge türmidiki mehbuslargha oxshash kiyim kiydürülgen bolup, yighin échiwatqan körünüsh.
Terbiyelesh lagéridikilerge türmidiki mehbuslargha oxshash kiyim kiydürülgen bolup, yighin échiwatqan körünüsh.
Social Media

7-Ayning 10-küni b d t kishilik hoquq kéngishige eza 22 dölet xitayning Uyghur élide yolgha qoyghan lagér tüzümi we bashqa teqiblesh siyasetlirini qattiq tenqid qilip ortaq bayanat élan qilghandin kéyin, xitay terepmu özining Uyghur élidiki siyasetlirining se'udi erebistan we rusiye qatarliq 37 döletning qollishigha érishkenlikini dawrang qilghan idi.

Arqidin italiye we litwaniye yuqiriqi 22 döletke qoshulup, xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan éghir kishilik hoquq depsendichiliki tenqid qilin'ghan ochuq xetke imza qoyushi bilen bu reqem 24 ke örligen idi.

Bügün, yeni 29-iyul küni xitayning hökümet awazi bolghan "Yershari waqti géziti" xewer tarqitip, 26-iyun jenwe waqti axsham sa'et 6 bilen xitayni qollap xet élan qilghan dölet sanining 50 ke yetkenlikini we yéngidin qoshulghan 13 dölet ichide iran, iraq, sirilanka, jibuti we pelestin qatarliq döletlerningmu barliqini ilgiri sürdi. Xitay hökümiti yuqiriqi bu döletlerning xitayning rayondiki iqtisadiy we ijtima'iy tereqqiyatlirini, nahayiti ünümlük térrorluqqa qarshi turush tedbirlirini we kishilik hoquqning küchlük yosundiki qoghdilishini mu'eyyenleshtürgenlikini bildürgen.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi bashliqi ömer qanat ependi xitayning xétige qol qoyghan dölet sani qanche bolushidin qet'iynezer uning bir ehmiyiti yoqluqini bildürdi. Ömer qanat ependi sözide 24 démokratik döletning pütünley insaniy nuqtidin chiqip turup qilghan chaqiriqi bilen qalghan bu döletlerning xitayning teshebbusi bilen bundaq qarshi mektupni élan qilishining bir menasi yoqluqini, emeliyetning alliqachan ashkarilinip bolghanliqini ipadilidi.

Derweqe, deslepte xitayni qollap qol qoyghan 37 dölet ichide orun alghan se'udi erebistan qatarliq musulman döletliri bolsa ijtima'iy taratqulardiki weziyet közetküchiliri we kishilik hoquq aktiplirining éghir tenqidlirige uchrighan idi. Buning bilen se'udi erebistanning b d t turushluq da'imiy wekili abdulla el mu'alimi 19‏-iyul nyu-york shehiride muxbirlargha qilghan bir sözide: "Mektupta peqet xitayning iqtisadiy tereqqiyati tilgha élin'ghan. Uningda tilgha élin'ghan mesile bu, bashqa mesile emes" dep özini aqlighan. Diqqet qozghaydighini, "Yershari waqti géziti" ning xewiride yene "Yuqiriqi döletlerning bu ochuq xetke imza qoyushidiki seweb shinjangning térrorluqqa qarshi turush bilen kishilik hoquqni qoghdashni birleshtürgenlikide" dep alahide eskertip qoyghan.

Bu nöwet yéngidin imza qoyghan 13 dölet ichide 2009-yilidiki "Ürümchi weqesi" de xitayni eyibligen we chong islam döletliridin biri bolghan iran bilen hazirghiche hörlük körüshi qiliwatqan pelestinningmu orun élishi közetküchilerning diqqitini qozghighan muhim nuqtilarning biri boldi. Ömer qanat ependi bu heqte toxtilip, "Buningdin Uyghurlar élishqa tégishlik sawaq barliqini" eskertti. Ömer qanat ependi sözide "Yuqiriqi pelestin qatarliq döletlerning buninggha qol qoyushi Uyghurlarni qattiq ümidsizlendürsimu, emma Uyghurlar bundaq ehwalgha könüshi kérek. Buningdin bir ders élishi kérek. Démek, milliy menpe'etning herqandaq bir nersidin üstün türidighanliqi bizge ayan bolushi we bundin kéyin bizmu shu milliy menpe'etimizni birinchi orun'gha qoyup turup ish qilishimiz kérek," dégenlerni eskertti.

Xitayning chet'ellerdiki in'glizche teshwiqat qanili bolghan "CNS news" torimu oxshash waqitta bu heqte xewer tarqitip, bélarusiye, la'os, kon'go we tajikistan qatarliq döletlerning birleshken döletler teshkilatida turushluq wekillirini ziyaret qilghan. Gerche yuqiriqi wekillerning inkaslirining awazliq qismida ular qandaqtur Uyghur élide yolgha qoyulghan qayta terbiye lagérlirini qollaydighanliqini démigen bolsimu, emma xewerning tékistide shundaq dégenliki ilgiri sürüldi.

Mesilen, la'os wekili "Shinjang toghruluq biz bu yerde anglighan xewer bilen u yerdiki réyalliq intayin perqliq" dégen. Kon'go wekili bolsa "Shinjang toghruluq ilgiri men anglighan söz-chöchekler bilen men u yerge barghandin kéyin körgenlirim pütünley perqliq. Rayon bek tertiplikken we ademliri bek yaxshiken" dégen. Yuqiriqi xewerde yene islam hemkarliq teshkilatiningmu mezkur ochuq xetke imza qoyghanliqi tilgha élin'ghan.

Xelq'aradiki nopuzluq zhurnallardin "Iqtisadshunas" zhurnili bolsa 25-iyul küni bu heqte "Xitayning shinjangdiki herikiti xelq'araliq ziddiyetke aylandi" mawzuluq maqale élan qilghan. Maqalide xitay hökümitining Uyghur qatarliq musulman milletlerge yürgüzüwatqan siyasitini gherb döletliri tenqidlise, musulman döletlerning qollawatqanliqi we xitayning bu mesilide xelq'arani bölüshke urunuwatqanliqini bayan qilin'ghan. Xewerde yene mundaq déyilgen: "Xitayning xelq'arani bölüsh pilani melum derijide emelge ashqan bolsimu, emma rayondiki lagérlargha a'it heqiqetler ashkarilan'ghanséri musulman dölet hakimiyetliri öz xelqi teripidin dindashlirini qoghdash heqqide bésimgha uchrashqa bashlidi. Emdi bu döletlerning xitaygha bash égishimu undaq asan'gha toxtimasliqi mumkin."

Toluq bet