Uyghur mesilisi sherqiy asiya bashliqlar yighinida söz urushi peyda qilghan

Muxbirimiz irade
2021-08-06
Share
Uyghur mesilisi sherqiy asiya bashliqlar yighinida söz urushi peyda qilghan Amérika tashqi ishlar ministiri antoniy bilinkén ependi yighinda söz qilmaqta. 2021-Yili 2-awghust.
REUTERS

4-Awghust küni, 11 ـ nöwetlik sherqiy asiya bashliqlar yighinining tashqi ishlar ministirliri yighinida amérika bilen xitay tashqi ishlar ministirliri Uyghur mesilisi we xongkong mesilisi sewebidin tutushup qalghan. Sherqiy jenubiy asiya döletliridin sirt yene, awstraliye, xitay, hindistan, yaponiye, yéngi zélandiye, rusiye, koréye we amérika qatarliq döletler tashqi ishlar ministirliri qatnashqan bu tor yighinida antoniy bilinkén söz qilip, xitayning Uyghur éli, tibet we xongkongdiki siyasetlirini eyibligen. Yaponiye tashqi ishlar ministirimu Uyghurlarning weziyiti we xongkong weziyiti heqqidiki endishilirini bayan qilghaniken.

Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi amérika we yaponiye terepning sözi ayaghlishishi bilen özining tutuqini alliqachan sözlep bolghinigha qarimay qayta söz heqqi telep qilghan.

Amérikadiki weziyet analizchiliridin élshat hesen ependining bayan qilishiche, wang yi sözide bilinkén'ge we amérikagha "Ichki ishlirimizgha arilashtinglar", dep hujum qilghan.

Xitayning "Xelq géziti" wang yining sözliri heqqide mexsus xewer tarqatqan. Uningda éytilishiche wang yi mundaq dégen:

"Heqiqeten oylighinimizdek boldi, amérika qatarliq ayrim döletler bu köp tereplik supidin paydilinip xitayning ichki ishlirigha hujum qilip qara sürkidi. . . Shinjang, xongkong ishlirining hemmisi xitayning ichki ishi, siler xitayning ichki ishlirigha ariliship, pitne ـ ighwa tarqitip, qara chaplidinglar. Siler bu gepni qanche qétim déyishnglardin qet'iynezer, biz her qétimda oxshash reddiye bérimiz".

Wang yi yene béyjingning xongkongda "Dölet bixeterlik qanuni" ni yolgha qoyushini aqlighan we "Ular xongkongni qalaymiqanchiliqqa qayturmaqchimu? ular xongkong musteqilliq küchlirining yene kochigha chiqishini ümid qilamdu? men silerge shuni éniq dep qoyayki, siler ümid qilghan u kün hergiz yétip kelmeydu" dégen.

Élshat hesen ependining körsitishiche, bu yighin amérikaning rayon döletlirige ishench bérishi we xitayning amérikining rayondiki tesirini ashurushigha qarshi turushidin ibaret bir jiddiy keypiyatqa sehne bolghan.

"Jenubiy xitay seher pochtisi" gézitining xewer qilishiche, bu qétimliq yighin xitay bilen amérikaning munasiwetliri qattiq jiddiyleshken mezgilge toghra kelgen. Xitay bolsa rayonda sherqiy jenubiy asiyadiki döletler bilen munasiwitini qoyuqlashturmaqchi bolsa, amérikamu rayonda yaponiye, hindistan we awstraliye qatarliq 4 dölet bilen birge rayondiki tesirini kücheytiwatqan mezgil iken.

Amérikadiki kor analitik tetqiqat merkizining qurghuchisi doktor andérs korning qarishiche, amérika rayondiki tesirini qattiq kücheytip, zor shériklik hasil qilishi kérek iken. U radiyomizgha qilghan sözide mundaq dédi: "Menche amérika rayondiki tesirini kücheytip, zor kölemlik hemkarliq hasil qilishi kérek, buning üchün amérika rayondiki chong we kichik döletlerning hemmisi bilen munasiwetni qoyuqlashturushi kérek. Diqqet qilishqa tégishliki rayondiki köp döletlerde xitayning iqtisadiy tesiri intayin zor. Hetta iqtisadiy tesirdin bek xitayning bu döletlerge bergen tereqqiyat qerzlirining tesiri chong désekmu bolidu. Bu döletlerning köpi bu qerzlerdin tüpeyli xitaygha qarshi turalmaydu. Shunga amérika mushu riqabetlerni közde tutushi hemde xitayning niyitining yawuzluqi, tajawuzchiliqini közde tutup turup, intayin keskin siyasetlerni yürgüzüshi kérek. Biz bu döletlerge hem iqtisadiy hem herbiy jehettin ishench bérishimiz kérek".

Amérika awazining bu heqtiki xewiridin qarighanda, amérika tashqi ishlar ministiri antoniy bilinkén yighinda qilghan sözide, amérikaning sherqiy jenubiy asiya elliri ittipaqi we sherqiy asiya bashliqlar yighinigha bergen hindi-tinch okyanning ochuqluqigha kapaletlik qilish wedisige emel qilidighanliqini, amérikining xitayning jenubiy déngizdiki igilik hoquqini ilgiri sürüshini qobul qilmaydighanliqini tekitligen iken.

Derweqe amérikaning mudapi'e ministiri loyd ostinmu rayondiki ziyari'itde jenubiy déngizning ochuqluqi, filippinning we yaponiyening igilik hoquqini qoghdash wedisige emel qilidighanliqini tekitligenidi.

Élshat hesen ependi sherqiy jenubiy asiya döletlirini öz ichige alghan hindi-tinch okyan rayonida amérika-xitay riqabitining bundin kéyin dawamliq küchiyip mangidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet