Питтисбург университетида уйғурларниң нөвәттики вәзийити һәққидә муһакимә йиғини өткүзүлди

Мухбиримиз нуриман
2020-09-02
Share
Nuri-turkel-mihrigul-tursun.jpg Уйғурлар тоғрисидики тор муһакимә йиғининиң екранида (солдин оңға) уйғуршунас доктор шан робертс, америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл, лагер шаһити меһригүл турсун вә «питтисбург университети башқуруш вә базар мәркизи» ниң директори шундақла йиғин риясәтчиси җенефер муртазашвил. 2020-Йили 1-сентәбир.
Photo: RFA

1-Сентәбир күни питтисбург университети башқуруш вә базар мәркизи (Center for Governance and Markets at the University of Pittsburgh), русийә, шәрқий явропа вә явро-асия тәтқиқат мәркизи (Center for Russian, East European & Eurasian Studies), питтсбург ислам мәркизи (The Islamic Center of Pittsburgh) вә бес шалом җамаити (Congregation Beth Shalom) саһибханилиқ қилған тор муһакимә йиғини өткүзүлди.

Мәзкур йиғинға америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл, җорҗи вашингтон университетиниң дотсенти, «уйғурларға ечилған уруш» намлиқ китабниң аптори шан робертс, лагер шаһити меһригүл турсун қатарлиқлар тәклип қилинған болуп, йиғинда хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи тонуштурулди.

Йиғин риясәтчиси алди билән питтисбург университетиниң қиммәт қаришини йиғин қатнашчилириға бир қур әслитип өтти. Андин у: «уйғурларниң әһвалини аңлитишта биз вәзипимизни ада қиливатимиз,» деди. У йәнә мундақ деди: «бизниң вәзипимиз америка вә дуняниң иҗтимаий тәртипи вә инсанларниң бәхт-саадитигә тәсир көрситидиған һәр хил орган вә уларниң идарә қилиш усуллирини чүшиниш. Биз шәхсләр вә коллектипниң әркин, баяшат, тинч турмуш кәчүрүштики хирисларни йеңиш йоллири һәққидә издинимиз.»

«Муһапизәтчи» гезитиниң хәвиригә қариғанда, хитай һөкүмити аз дегәндә 2 милйондин артуқ уйғурни йиғивелиш лагерлирида тутуп туруватқан болуп, бу 2-дуня урушидин буянқи етник кимлики вә дини-етиқади сәвәблик мәлум бир милләт топиниң әң зор көләмдә лагерларға йиғивелиниши болуп һесаблинидикән. Лагерларда уйғур тутқунларға «меңә ююш» елип берилидикән, улар йәнә суда тунҗуқтурулуш вә җинсий паракәндичилик қатарлиқ җисманий қийин-қистақларғиму учрайдикән.

Меһригүл турсун 2015-йили мисирдин үчкезәк балилирини елип үрүмчигә қайтқандин тартип, таки 2018-йили америкаға кәлгүчә болған арилиқтики дәһшәтлик лагер кәчүрмишлирини аңлатти. «Һәр қетим ашу ишларни әслигинимдә, ашу қорқунчлуқ күнләрни қайта яшиғандәк болимән,» -дәйду меһригүл.

Меһригүлниң ейтишичә, у мисирдин қайтип, айродромға чүшкән күни хитай сақчилири униң 45 күнлүк болған үчкезәклирини - икки оғул бир қизни қолидин тартивелип, меһригүлниң еғзини чаплап, бешиға қара халта кийдүрүп, қолиға койза селип, удул сақчиханиниң сорақ өйигә елип барған икән. Меһригүл хитай сақчилириниң тутқунларниң чечини чүшүрүш, кечә-күндүз сорақ қилиш, шапилақлаш-муштлаш, ток калтики қатарлиқлар билән уруш, айлинип кәткәндә йүзигә соғуқ су сепип һошиға кәлтүргәндин кейин йәнә қийнаш, итларни қоюп бериш. . . Йәни әқлимизгә кәлгән вә кәлмигән барлиқ қийнаш усуллирини қолланғанлиқини көз яшлири ичидә әсләп чиқти.

Комиссар нури түркәл меһригүлгә тәсәлли бәргәндин кейин мундақ деди: «сиз уйғурларниң бешиға келиватқан зулумниң терик испати. Бу йәрдә йәнә дегүдәк башқа гәп қалмиди. Әмди ашу сиясәт бәлгиләйдиғанлар, бу әһвални өзгәртишкә қурбити йетидиған орундики кишиләр меһригүлниң бешиға кәлгәнләрни бир аңлап чиқсун. Бу опочуқ инсанийәткә қарши җинайәттур.»

Нури түркәл йәнә мундақ деди: «хитай һөкүмити номус қилмай лагердин қул әмгики үчүн завутларға йөткигәнләрни ‹оқуш пүттүргәнләр' дәп атаватиду. Уларниң бигунаһ кишиләрни тутуп кәткәнликиниң испати үчүн ишләткән сөзлүки һәқиқәтәнму виҗданлиримизни ойғитиши керәк. Әгәр буму бизни һәрикәткә кәлтүрәлмисә, у чағда башқа йәнә неминиң бизни һәрикәткә кәлтүрәләйдиғанлиқини билмәймән.»

Уйғурлар һәққидә мақалә, китабларни йезиш арқилиқ уйғур мәсилисини дуняға тонутуватқан тәтқиқатчи шан робертс меһригүлгә охшаш уйғурларниң сәвәбсиз бир шәкилдә хитай һакимийитиниң «йоқитиш» сияситиниң қурбани болуватқанлиқини тәкитлиди. У мундақ деди: «хитай һакимийити уйғурларға ‹террорлуқ тәһдити шәкилләндүриду' дегән қалпақни кийдүрүп, уларни етник, ирқи җәһәттин пүтүн милләт бойичә қаттиқ назарәт қилмақта. Шундақла ашу йәрдә яшаватқан барлиқ кишиләрниң кишилик һоқуқини қаттиқ дәпсәндә қилмақта. Бу дәл мушундақ чүшинишкә болиду. Биз 2017-йилидин кейин хитайниң райондики юқири бесимлиқ контроллуқниң юқири пәллигә чиққанлиқини көримиз. Демәкки, хитай һөкүмити ‹бу йәрни рәсмий өз қолида тутуп туруш үчүн уйғурларни йоқитиш керәк' дәп қарар қилғандәк туриду.»

Йиғин давамида нури түркәл үч йилда уйғур нопусиниң ешиш нисбитиниң 80 пирсәнт төвәнлигәнликини оттуриға қойғанда, тәтқиқатчи шан робертис буниңға толуқлима қилип, мундақ деди: «билгинимиздәк, уйғурларни ‹әһуди чоң қирғинчилиқи' дикидәк топлап өлтүрүп йоқатмиған болсиму, әмма шуниси ениқки, хитай һакимийити пүтүн милләт бойичә уйғурларниң кимликини, мәдәнийитини йоқитиватиду. Хитай йәнә уйғурлар яшаватқан йәрләрдики уйғурларға аит һәр қандақ бир бәлгини йоқ қилишқа урунуватиду. Тупрақ үстидә яшаватқанларни пүтүнләй җисманий җәһәттин йоқ қилишиниң һаҗити йоқ. Пәқәтла һаят қалғанларниң сани кемәйтилисә, чәткә қеқилса вә уларни җәмийәттә һечқандақ роли болмайдиған һаләткә чүшүрсила купайә. Мән адәттә ‹мәдәнийәт қирғинчилиқи' дегән сөзни ишлитәттим. Лекин ‹ирқий қирғинчилиқ' ниң ениқлимисида ейтилған ‹инсанни йоқитиш' дегәнлик, пәқәтла ‹өлтүрүветиш' дегәнлик әмәс. Инсанниң кимликини, униң иҗтимаий орнини йоқитиш арқилиқ инсанниң мәвҗутлуқини йоқитишму ‹инсанни йоқитиш' категорийәсигә кириду. Қисқиси, мәлум бир топлуқни җәмийәттә һечқандақ тәсири йоқ җамаәткә айландуруш дегәнликтур. Мана бу хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлириниң әң тоғра чүшәндүрүлүши. Нөвәттә әң җиддий болғини хәлқаралиқ орган вә тәшкилатларниң хәлқаралиқ қанунни ишқа селип 21-әсирдә йүз бериватқан бу кризисни тохтитиштур.»

Йиғин ахирида әң көп соралған соаллардин бири болған «шәхс болуш сүпитим билән мән уйғурлар үчүн немә қилип берәләймән?» дегән соалға комиссар нури түркәл әпәнди наһайити ениқ қилип, төвәндики бир қанчә йолни көрсәтти. У мундақ деди: «әркин дуняниң әркин пуқралири болуш сүпитиңлар билән қилалайдиған әң үнүмлүк ишиңлар шуки, биринчидин, йәрлик һөкүмәт органлириға телефон қилип силәргә вәкиллик қилидиған дөләт мәҗлиси әзасини ‹уйғурларни мәҗбурий қул әмгикигә селишни тохтитиш қанун лайиһәси' ни қоллашқа чақириш. Иккинчидин, биваситә ақсарайға телефон қилип, силәргә вәкиллик қилидиған һөкүмәт әмәлдарлирини 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик мусабиқисигә қатнашмаслиққа чақириш. Үчинчидин, мәктәпләрдә, оқуғучилар арисида адаләтсизликкә қарши омумйүзлүк бир һәрикәтниң башлиниши үчүн күч чиқиришиңларни үмид қилимән. Алий мәктәпләрдики ‹хитай ишлири мутәхәссислири' ниң уйғурларни тәтқиқ қилидиған билим адәмлириниң, оттура асияни тәтқиқ қилидиған тәтқиқатчиларниң илим дунясиға хитай һәққидики һәқиқәтләрни чүшәндүрүши бәк муһим. Орган вә тәшкилатларниң уйғурлар һәққидә көпрәк паалийәтләрни орунлаштуруши, уйғурлар һәққидә мақалә елан қилиш арқилиқ уйғурларни тонуштурушиму бәк муһим. Хуласә қилғанда, әгәрдә ‹қайта тәкрарланмисун' дегән бу сөз пәқәт шоарла болуп қалмисун дәйдиған болсақ, хәлқара органлар хитай һакимийитини бу мәдәнийәтлик дуняда йүз бериватқан ирқий қирғинчилиқни тохтитишқа, лагерларни тақашқа мәҗбурлиши; бүгүнки дуняда ‹қул әмгики' арқилиқ ишләпчиқириливатқан мәһсулатларни байқут қилишқа күчиши керәк.»

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.