Gherb döletliri b d t da Uyghurlar mesilisi boyiche musteqil tekshürüsh komitéti qurush teklipi sunushni muzakire qilmaqta

Muxbirimiz erkin
2022.09.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Michelle-Bachelet-meshel-bachelet-Antonio-Guterres.jpg B d t bash katipi antoni'o gutérris bilen b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bashélit d b t kishilik hoquq yighinida. 2019-Yili 25-féwral, jenwe.
AFP

B d t kishilik hoquq kéngishining 12-séntebir bashlan'ghan 51-nöwetlik yighini gherb döletliri bilen xitay we uning qollighuchilirining Uyghur mesilisige qarita qandaq tedbir qollinishni merkizi téma qilghan keskin diplomatik jeng meydanigha aylan'ghan. Gherb taratqulirining ashkarilishiche, nöwette xitaymu 7-öktebirge qeder dawamlishidighan bu nöwettiki yighinda, gherb döletlirining Uyghur mesiliside xitaygha qarshi musteqil tekshürüsh komitéti qurush teklipini öz ichige alghan herqandaq bir qarar chiqirishining aldini élishqa qattiq küchimektiken.

En'gliyening “Muhapizetchi” géziti 19-séntebir bergen bu heqtiki bir xewiride, xitay diplomatlirining alla burun heriketke ötkenlikini bildürülgen.

Melum bolushiche, xitayning jenwede turushluq bash elchisining ötken seyshenbe küni rusiye, shimaliy koréye, wénézu'éla, se'udi erebistan, qirghizistan qatarliq 30 döletning qollishida bayanat élan qilip, b d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisini hoquqidin halqip heriket qilish, “Mewjut weziyetni köptürüp, gherbning qutuplashturush we kishilik hoquqni siyasiylashturush” bilen eyibligen.

Bu qétim xitayning bayanatigha imza qoyghan döletler bu yil 6-ayda xitay bilen kishilik hoquq aliy komissari bachélétning Uyghurlar heqqidiki doklatni élan qilmasliqini telep qilghan döletlerdin az bolsimu, bu 30 döletning ichidiki peqet sekkizining 47 dölettin teshkil tapqan b d t kishilik hoquq kéngishide bilet tashlash hoquqi bolsimu, biraq musteqil tekshürüsh méxanizmi qurushni qollaydighan döletler bilen xitayni qollaydighan döletlerning nisbiti tengliship qalghan.

Merkizi yawropadiki “Kishilik hoquqni qoghdighuchilarni qoghdash teshkilati” ning pa'aliyet diréktori lawra xart Laura Harth 2-séntebir ziyaritimizni qobul qilip, buning xitay üchünla emes, pütün dunya üchünmu bir signal bolidighanliqini bildürdi.

Lawra xart mundaq deydu: “Elwette, bundaq bolush xitay xelq jumhuriyiti we xitay kompartiyesining teshwiqatigha yardem béridu. Bu hazirqidek pewqul'adde bir waqitta, yeni xitay kompartiyesining qurultiyi yétip kélish aldida turghan, shi jinping 3-qétim re'is bolushni qoghlishiwatqan bir peytte uning teshwiqat ghelibisi bolidu. Bu hemmimiz üchün, jümlidin Uyghurlar üchünmu, xitaydiki barliq xelqler üchünmu, xongkong, teywen, dunyaning hemme jayidiki kishilik hoquqning depsende qilinishini xalimaydighan xelqler üchünmu yaxshi emes. Shunga, bundaq bolushi xitaygha signal béripla qalmay, pütün dunyadiki kishilik hoquqni qoghdighuchilardin tartip, ziyankeshlikke uchrash éhtimalliqi bolghan kishilerning hemmisige signal bolidu.”

Lawra xartning éytishiche, b d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisining Uyghurlar heqqidiki doklatida bir nuqta nahayiti éniq bolup, u eza döletlerge ilgirilep tekshürüsh élip bérip jawabkarliqqa tartish mes'uliyiti yükligen. Lawra xart: “Bir nuqta bizge nahayiti éniq, shundaqla doklattimu nahayiti éniq. U bolsimu doklatta ilgirilep tekshürüsh élip bérishning zörürlüki eskertilip, eza döletlerni mes'uliyitini ada qilip, doklatta hemme nerse höjjetleshtürülgen bu jinayetni bashqa qanallar arqiliq ilgirilep tekshürüp, uningda mes'uliyiti bar kishilerni jawabkarliqqa tartishni telep qilghan” dédi.

“Muhapizetchi” gézitining qeyt qilishiche, rusiye, shimali koréye, se'udi erebistan, qirghizistandek döletler xitayni qollawatqan ehwalda, gherb döletliri b d t kishilik hoquq kéngishining musteqil tekshürüsh komitéti qurup, Uyghurlar weziyitini tekshürüsh toghrisidiki teklip layihesining ret qilinish xewpinimu oylashmaqta iken.

Yawropa ittipaqining tashqi ishlar komissariyatining yershari we köp qirliq munasiwetler ishlirigha mes'ul diréktori bélén martinéz korbonélning éytishiche, Uyghurlar rayonidiki depsendichilikning derijisi xelq'ara jem'iyetning jiddiy diqqet qilishini telep qilmaqtiken.

Bélén martinéz korbonél xanim 19-séntebir “Atlantik kéngeshi” ning yighinida qilghan sözide mundaq deydu: “Doklatta, shinjangdiki kishilik hoquq weziyitige xitay hökümiti, birleshken döletler teshkilati, bolupmu uning kishilik hoquq organliri shundaqla xelq'ara jem'iyetning jiddiy diqqet qilishini telep qilish bilen bir waqitta, depsendichilikning éghirliq derijisi xelq'ara jem'iyetni heriketke chaqirdi. Yawropa ittipaqi kishilik hoquq aliy komissariyati ishxanining tekliplirini toluq qollaydu. Biz doklatning meyli béyjingda, meyli nyu-york yaki jenwede bolsun uyghun bir shekilde teqib qilinishini muwapiq, dep qaraymiz. Tashqi ishlar aliy komissarimiz buni tünügün kishilik hoquq aliy komissari wolkér türkke yetküzdi.”

Bélén martinéz korbonélning éytishiche, weziyet b d t kishilik hoquq méxanizmining Uyghurlar rayonini izchil közitishini telep qilmaqtiken. Bélén martinéz korbonél: “Xitaydiki kishilik hoquq weziyiti, bolupmu shinjangdiki kishilik hoquq weziyiti b d t ning meyli jenwe yaki nyu-york bolsun kishilik hoquq méxanizmi teripidin tekshürülüshi we üzlüksiz közitilishini telep qilmaqta. Bolupmu biz kishilik hoquq kéngishide doklatni mahiyetlik muzakire qilish pursitige ige bolushni ümid qilimiz. Yawropa ittipaqi kishilik hoquq aliy komissariyati ishxanisining musteqilliq we terepsizlikini qet'iy qollaydu. Biz xitayning hazirqi teshwiqatlirining doklatni we ishxanining pakit toplash, toghra közitish élip bérishigha buzghunchiliq qilmaqchi boluwatqanliqini éniq tonushimiz kérek” dégen.

“Kishilik hoquq muhapizetchilirini qoghdash teshkilati” diki lawra xartning éytishiche, burun hökümetler xitayning Uyghurlarni depsende qilishigha qarita “Pakit yoq” dégenni bahane qilip kelgen bolsimu, biraq hazir ularning bahane körsitishige héchqandaq seweb qalmighan.

Lawra xart mundaq deydu: “Biz dunya miqyasida hökümetlerning jasaretlik heriketlerni qollinishini, b d t gha eza döletlerning téximu ünümlük tedbirlerni élishini körüshni ümid qilimiz. Uzundin béri ular yéterlik pakit yoq, dégenni bahane qilip kelgen yaki kishilik hoquq pa'aliyetchilirini toghra kishilerge yetküzülmidi, dep kelgen. Qisqisi, ular xitay hökümitige hemkarliship, uning bu jinayetni dawamliq sadir qilishigha yol qoyghan. Mana emdi b d t doklati bar, doklatta xelqning qanchilik éghir bedellerni töligenliki qeyt qilin'ghan. Shunga, biz hökümetlerning bu mesilini xelq'ara jinayi ishlar sotigha élip bérishi we bashqa qanun yollargha bash urushini ümid qilimiz”.

Melum bolushiche, hazirgha qeder kishilik hoquq kéngishidiki 14 dölet musteqil tekshürüsh méxanizmi qurup, kishilik hoquq aliy komissariyati ishxanisining Uyghurlar heqqidiki doklatida otturigha qoyulghan qilmishlarni tekshürüshni qollighan, biraq yenila 15 tin 18 giche dölet xitayni qollaydiken. “Muhapizetchi” gézitining xewiride, nöwette b d t kishilik hoquq kéngishining bu nöwetlik yighinida Uyghurlar mesilisi toghriliq qarar chiqirish yaki chiqarmasliqi xitayning b d t diki tesiri bilen b d t ning kishilik hoquqni istibdat döletlerning buzghunchiliqidin qoghdash iradisi otturisidiki bir halqiliq témigha aylan'ghanliqi tekitlen'gen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.