Америка вә канадада уйғурлар мәсилиси вә хитай тәһдити һәққидә күчлүк муназириләр болди

Мухбиримиз ирадә
2020-10-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Канада өктичи партийәсиниң рәһбири ерин онол(Erin O'Toole) әпәнди канада парламентида сөз қилмақта. 2020-Йили 21-өктәбир, оттава, канада.
Канада өктичи партийәсиниң рәһбири ерин онол(Erin O'Toole) әпәнди канада парламентида сөз қилмақта. 2020-Йили 21-өктәбир, оттава, канада.
REUTERS

Нөвәттә ғәрб әллиридә хитай һөкүмитиниң ғәрб демократийәсигә вә униң қиммәт қарашлириға пәйда қиливатқан тәһдитлири күчлүк диққәт қозғаватқан бир пәйттә, һәрқайси һөкүмәтләрниң хитай тәһдитигә қарши тәдбир қоллиниши зор муназирә темиси болмақта. Бундақ муназириләрдә уйғур мәсилиси муһим амилларниң бири болди. 19-Өктәбир канада парламентида өткүзүлгән бир муназирә йиғинида канада һөкүмитиниң уйғурлар, хоңкоңлуқлар вә шундақла хоңкоңда туруватқан канадалиқларниң һоқуқини қоғдиялмайватқанлиқи һәққидә муназирә болди.

Канада парламентидики муназиридә өктичи партийә башлиқи ерин отоле канада һөкүмитини хитайниң тәһдитлиригә лайиқида җаваб қайтуралмиди, дәп тәнқидлиди. Канада муавин баш министири вә шундақла малийә министири киристия фириләнд буниңға җаваб берип «канада һөкүмити дуняниң һәрқайси җайлиридики кишилик һоқуқ вә пикир әркиликини очуқ-ашкара қоғдап кәлди. Шу сәвәблик биз хоңкоңлуқларниң демократик намайишлирини қоллайдиғанлиқимизни вә хоңкоңдики 300 миң канадалиқниң һоқуқини қоғдайдиғанлиқимизни җакарлидуқ вә шундақла хитай һөкүмитиниң уйғурларға тутқан муамилисини тәнқид қилдуқ» деди.

Канада баш министири җастин триду узун давам қилған сүкүттин кейин алдинқи һәптә тунҗи қетим хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә хоңкоңлуқларға тутқан муамилисини тәнқид қилғаниди. Җастин трудо сөзидә «халиғанчә қолға елиш, хоңкоң демократийәсини бастуруш вә мусулман аз санлиқ милләтлирини лагерларға қамаш қатарлиқ васитиләр һәргизму иҗабий чиқиш йоли әмәс» дәп, канаданиң бундин кейин кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә сүкүт қилмайдиғанлиқини билдүргән. Терудо бу сөзләрни хитайниң канадада турушлуқ әлчиси соң пейву 15-өктәбир видейода ахбарат йиғини өткүзүп, канада парламент әзалирини хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилиштин еһтият қилишқа чақирип агаһландурғандин кейин қилғаниди. Шундин кейин у канадаға қаратқан тәһдитини давам қилип хоңкоңда яшаватқан канадалиқларғиму қаратмилиқ шәкилдә тәһдит қилған болуп, униң бу сөзлири зор наразилиқ қозғиғаниди.

Өктичи лидир ерин отоле болса канада парламенттики муназиридә бу мәсилини тилға елип, канада һөкүмитиниң хитай һөкүмитиниң тәһдитлиригә қайтурған җавабиниң йетәрлик дәриҗидә күчлүк болмиғанлиқини ейтти вә «хитай әлчи техи бүгүн әтигәндә әгәр канада парламенти уйғур мусулманлириға қилиниватқан ирқий тазилашни рәсмий йосунда әйиблисә ақивитиниң еғир болидиғанлиқи һәққидә йәнә бир қетим тәһдит характерлик сөз қилди. Улар хоңкоңдики канадалиқларниму тәһдит қилди. Хитай һөкүмити бизниң парламентимизни тәһдит қилди. Баш министиримизниң буниңға инкас қайтуруши үчүн хитай әлчи йәнә кимни тәһдит қилиши керәк?» деди.

Муавин баш министир киристия ханим җаваб берип «мән шуни ениқ дәп қояйки, мән коммунист реҗиминиң характерини интайин яхши билимән. . . Хитай һөкүмитиниң уйғурларға җүмлидин мусулман аз санлиқларға қиливатқан зиянкәшлики мәсилисидә канада һөкүмитиниң мәйдани һәрдаим очуқ вә кәскин. Һөкүмитимиз йәнә хоңкоңдики 300 миң канада пуқрасиниму қәтий қоғдайду. Биз улар билән биллә!» дәп җаваб қайтурди.

19-Өктәбир күни йәнә, америка ташқи ишлар министири майк помпейо тивиттир қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда хитай һакимийитиниң маһийитини сөзлигәндиму уйғурларни мисалға алди. У йолланмисида «хитай компартийиси милйондин артуқ бигунаһ адәмни җаза лагерлириға солиди. Улар етиқадқа қарши тохтавсиз уруш қиливатқан болуп, буниңда һәтта мәҗбурий бала чүшүрүш вә һамилидар болушни чәкләштәк васитиләрни қоллиниватқанлиқи мәлум. Бу әсиргә чүшкән мана бу дағлар бизгә бу һакимийәтниң һәқиқий маһийитини чүшәндүрүп бәрмәктә» деди.

19-Өктәбир күни йәнә, американиң «CNBC» теливизийәсидиму хитай һөкүмитиниң ғәрб демократийәсигә, униң қиммәт қарашлириға пәйда қиливатқан зор тәһдити һәққидә сөз болди. Бу зиярәт программисида президент доналд трампниң сабиқ дөләт бихәтәрлик мәслиһәтчиси, пенсийәгә чиққан қуруқлуқ армийә генерал полковники макмастир сөз қилип, келәр айдики сайламда мәйли ким утуп чиқишидин қәтийнәзәр униң чоқум һәм күчлүк һәм таҗавузчилиқ роһиға игә хитайға тақабил туруш үчүн хәлқара билән һәмкарлишиши керәкликини ейтти.

Макмастер мундақ деди: «мениңчә ким 20-январ қәсәм берип вәзипигә олтурса олтурсун, хәлқаралиқ маслишиш вә һәмкарлиқни күчәйтиши керәк. Алдинқи әсирниң 90-йиллиридин башлап, хитай һәрбий чиқимини 800% ашурди. Бу тарихтики тинчлиқ дәвридә әп берилған әң чоң һәрбий зорийиш»

У сөзидә ши җинпиң һакимийитиниң америка бихәтәрликигә, дуня тенчлиқиға, демократийәгә вә кишилик һоқуққа зор тәһдит пәйда қиливатқанлиқини әскәрткәндә уйғурларниң мәсилисиниму тилға алди. У мундақ деди:

«Хитай һөкүмити әркин дуняни нишанға алди. Мәсилән униң таҗсиман вирусни йошуруп, уни ашкарилиған дохтурни қолға елип вирусниң кәң тарқилишиға йол ечиши, мутиһәмләрчә дипломатийә йүргүзүши, бизниң медитсина вә доригәрлик тәтқиқат мәркәзлиримизгә зор көләмлик тор һуҗумлири елип бериши, йәнә техи уларниң һималаядики һиндистан әскәрлиригә зораванларчә қанлиқ һуҗум елип бериши дегәнләргә қарайдиған болсақ биз буни көрүвалалаймиз. Униң үстигә ши җинпиң техи алдинқи һәптә хитайдики бир милйондин ошуқ уйғурни қамиған лагерларни йәнә давамлиқ кеңәйтидиғанлиқини җакарлиди. У йәнә тәйвән вә җәнубий деңизда һәрбий күчини зорайтиватиду.»

Макмастир сөзини давам қилип мундақ дәп тәкитлиди: «мана булардин ениқ көрүнүп туридики, бу пәқәт америка билән хитай арисидики мәсилә әмәс, бәлки әркин дуня билән хитайниң мәсилиси, әгәр дунядики әң чоң иқтисадий гәвдиләр бирликтә хитайниң иқтисадий таҗавузчилиқи шундақла җисманий таҗавузчилиққа қарши турғандила, андин ши җинпиңгә униң таҗавузчилиқ истратегийәсиниң карға кәлмәйдиғанлиқини үнүмлүк һалда билдүрүп қойғили болиду».

Йеқинда американиң нопузлуқ истатеска тәтқиқат мәркәзлиридин болған «пев тәтқиқат мәркизи» му бир тәкшүрүш нәтиҗиси елан қилип, ғәрб дөләтлиридики хәлқ арисида хитай һәққидики сәлбий көз қарашниң тарихтики әң юқири пәллигә йәткәнликини билдүрди. Мәлум болушичә, «пев тәтқиқат мәркизи» 14 дөләттә бу һәқтә тәкшүрүш елип барған болуп, тәкшүрүш нәтиҗисидин мәлум болушичә, йеқинқи йиллардин буян нурғунлиған илғар иқтисадий гәвдиләрдә хитайға болған сәлбий көз қараш өскән, өткән бир йилда хитай һәққидики мәнпий (пайдисиз) пикир шиддәт билән ашқаникән. Мәсилән, австралийә, әнглийә, германийә, голландийә, шиветсийә, америка, корейә, испанийә вә канада қатарлиқ дөләтләрдә он йилдин көпрәк вақиттин буян бу темида әп бериливатқан рай синашта хитай һәққидики сәлбий қарашлар әң юқири нуқтиға йәткән. Австралийәдә хитайға болған сәлбий қарашлар көпийип, һазир81% киши бу дөләтни пайдисиз дәп қарайдикән, бу бултурқидин24% ашқан. Әнглийәдә болса төттә үч қисим киши сәлбий қарайдиған болуп, илгирикидин 19% өрлигән. Америкада, президент доналд трамп вәзипигә олтурғандин буян, җуңгоға болған сәлбий қарашлар 20 пирсәнт өрләп, бултурқидин 13 пирсәнт ашқан.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт