Amérika we kanadada Uyghurlar mesilisi we xitay tehditi heqqide küchlük munaziriler boldi

Muxbirimiz irade
2020-10-21
Share
erin-otole-Erin-O'Toole.jpg Kanada öktichi partiyesining rehbiri érin onol(Erin O'Toole) ependi kanada parlaméntida söz qilmaqta. 2020-Yili 21-öktebir, ottawa, kanada.
REUTERS

Nöwette gherb elliride xitay hökümitining gherb démokratiyesige we uning qimmet qarashlirigha peyda qiliwatqan tehditliri küchlük diqqet qozghawatqan bir peytte, herqaysi hökümetlerning xitay tehditige qarshi tedbir qollinishi zor munazire témisi bolmaqta. Bundaq munazirilerde Uyghur mesilisi muhim amillarning biri boldi. 19-Öktebir kanada parlaméntida ötküzülgen bir munazire yighinida kanada hökümitining Uyghurlar, xongkongluqlar we shundaqla xongkongda turuwatqan kanadaliqlarning hoquqini qoghdiyalmaywatqanliqi heqqide munazire boldi.

Kanada parlaméntidiki munaziride öktichi partiye bashliqi érin otolé kanada hökümitini xitayning tehditlirige layiqida jawab qayturalmidi, dep tenqidlidi. Kanada mu'awin bash ministiri we shundaqla maliye ministiri kiristiya firilend buninggha jawab bérip "Kanada hökümiti dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq we pikir erkilikini ochuq-ashkara qoghdap keldi. Shu seweblik biz xongkongluqlarning démokratik namayishlirini qollaydighanliqimizni we xongkongdiki 300 ming kanadaliqning hoquqini qoghdaydighanliqimizni jakarliduq we shundaqla xitay hökümitining Uyghurlargha tutqan mu'amilisini tenqid qilduq" dédi.

Kanada bash ministiri jastin tridu uzun dawam qilghan süküttin kéyin aldinqi hepte tunji qétim xitay hökümitining Uyghurlar we xongkongluqlargha tutqan mu'amilisini tenqid qilghanidi. Jastin trudo sözide "Xalighanche qolgha élish, xongkong démokratiyesini basturush we musulman az sanliq milletlirini lagérlargha qamash qatarliq wasitiler hergizmu ijabiy chiqish yoli emes" dep, kanadaning bundin kéyin kishilik hoquq depsendichiliklirige süküt qilmaydighanliqini bildürgen. Térudo bu sözlerni xitayning kanadada turushluq elchisi song péywu 15-öktebir widéyoda axbarat yighini ötküzüp, kanada parlamént ezalirini xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilishtin éhtiyat qilishqa chaqirip agahlandurghandin kéyin qilghanidi. Shundin kéyin u kanadagha qaratqan tehditini dawam qilip xongkongda yashawatqan kanadaliqlarghimu qaratmiliq shekilde tehdit qilghan bolup, uning bu sözliri zor naraziliq qozghighanidi.

Öktichi lidir érin otolé bolsa kanada parlaménttiki munaziride bu mesilini tilgha élip, kanada hökümitining xitay hökümitining tehditlirige qayturghan jawabining yéterlik derijide küchlük bolmighanliqini éytti we "Xitay elchi téxi bügün etigende eger kanada parlaménti Uyghur musulmanlirigha qiliniwatqan irqiy tazilashni resmiy yosunda eyiblise aqiwitining éghir bolidighanliqi heqqide yene bir qétim tehdit xaraktérlik söz qildi. Ular xongkongdiki kanadaliqlarnimu tehdit qildi. Xitay hökümiti bizning parlaméntimizni tehdit qildi. Bash ministirimizning buninggha inkas qayturushi üchün xitay elchi yene kimni tehdit qilishi kérek?" dédi.

Mu'awin bash ministir kiristiya xanim jawab bérip "Men shuni éniq dep qoyayki, men kommunist réjimining xaraktérini intayin yaxshi bilimen. . . Xitay hökümitining Uyghurlargha jümlidin musulman az sanliqlargha qiliwatqan ziyankeshliki mesiliside kanada hökümitining meydani herda'im ochuq we keskin. Hökümitimiz yene xongkongdiki 300 ming kanada puqrasinimu qet'iy qoghdaydu. Biz ular bilen bille!" dep jawab qayturdi.

19-Öktebir küni yene, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo tiwittir qatarliq ijtima'iy taratqularda xitay hakimiyitining mahiyitini sözligendimu Uyghurlarni misalgha aldi. U yollanmisida "Xitay kompartiyisi milyondin artuq bigunah ademni jaza lagérlirigha solidi. Ular étiqadqa qarshi toxtawsiz urush qiliwatqan bolup, buningda hetta mejburiy bala chüshürüsh we hamilidar bolushni chekleshtek wasitilerni qolliniwatqanliqi melum. Bu esirge chüshken mana bu daghlar bizge bu hakimiyetning heqiqiy mahiyitini chüshendürüp bermekte" dédi.

19-Öktebir küni yene, amérikaning "CNBC" téliwiziyesidimu xitay hökümitining gherb démokratiyesige, uning qimmet qarashlirigha peyda qiliwatqan zor tehditi heqqide söz boldi. Bu ziyaret programmisida prézidént donald trampning sabiq dölet bixeterlik meslihetchisi, pénsiyege chiqqan quruqluq armiye général polkowniki makmastir söz qilip, kéler aydiki saylamda meyli kim utup chiqishidin qet'iynezer uning choqum hem küchlük hem tajawuzchiliq rohigha ige xitaygha taqabil turush üchün xelq'ara bilen hemkarlishishi kéreklikini éytti.

Makmastér mundaq dédi: "Méningche kim 20-yanwar qesem bérip wezipige oltursa oltursun, xelq'araliq maslishish we hemkarliqni kücheytishi kérek. Aldinqi esirning 90-yilliridin bashlap, xitay herbiy chiqimini 800% ashurdi. Bu tarixtiki tinchliq dewride ep bérilghan eng chong herbiy zoriyish"

U sözide shi jinping hakimiyitining amérika bixeterlikige, dunya ténchliqigha, démokratiyege we kishilik hoquqqa zor tehdit peyda qiliwatqanliqini eskertkende Uyghurlarning mesilisinimu tilgha aldi. U mundaq dédi:

"Xitay hökümiti erkin dunyani nishan'gha aldi. Mesilen uning tajsiman wirusni yoshurup, uni ashkarilighan doxturni qolgha élip wirusning keng tarqilishigha yol échishi, mutihemlerche diplomatiye yürgüzüshi, bizning méditsina we dorigerlik tetqiqat merkezlirimizge zor kölemlik tor hujumliri élip bérishi, yene téxi ularning himalayadiki hindistan eskerlirige zorawanlarche qanliq hujum élip bérishi dégenlerge qaraydighan bolsaq biz buni körüwalalaymiz. Uning üstige shi jinping téxi aldinqi hepte xitaydiki bir milyondin oshuq Uyghurni qamighan lagérlarni yene dawamliq kéngeytidighanliqini jakarlidi. U yene teywen we jenubiy déngizda herbiy küchini zoraytiwatidu."

Makmastir sözini dawam qilip mundaq dep tekitlidi: "Mana bulardin éniq körünüp turidiki, bu peqet amérika bilen xitay arisidiki mesile emes, belki erkin dunya bilen xitayning mesilisi, eger dunyadiki eng chong iqtisadiy gewdiler birlikte xitayning iqtisadiy tajawuzchiliqi shundaqla jismaniy tajawuzchiliqqa qarshi turghandila, andin shi jinpingge uning tajawuzchiliq istratégiyesining kargha kelmeydighanliqini ünümlük halda bildürüp qoyghili bolidu".

Yéqinda amérikaning nopuzluq istatéska tetqiqat merkezliridin bolghan "Péw tetqiqat merkizi" mu bir tekshürüsh netijisi élan qilip, gherb döletliridiki xelq arisida xitay heqqidiki selbiy köz qarashning tarixtiki eng yuqiri pellige yetkenlikini bildürdi. Melum bolushiche, "Péw tetqiqat merkizi" 14 dölette bu heqte tekshürüsh élip barghan bolup, tekshürüsh netijisidin melum bolushiche, yéqinqi yillardin buyan nurghunlighan ilghar iqtisadiy gewdilerde xitaygha bolghan selbiy köz qarash ösken, ötken bir yilda xitay heqqidiki menpiy (paydisiz) pikir shiddet bilen ashqaniken. Mesilen, awstraliye, en'gliye, gérmaniye, gollandiye, shiwétsiye, amérika, koréye, ispaniye we kanada qatarliq döletlerde on yildin köprek waqittin buyan bu témida ep bériliwatqan ray sinashta xitay heqqidiki selbiy qarashlar eng yuqiri nuqtigha yetken. Awstraliyede xitaygha bolghan selbiy qarashlar köpiyip, hazir81% kishi bu döletni paydisiz dep qaraydiken, bu bulturqidin24% ashqan. En'gliyede bolsa tötte üch qisim kishi selbiy qaraydighan bolup, ilgirikidin 19% örligen. Amérikada, prézidént donald tramp wezipige olturghandin buyan, junggogha bolghan selbiy qarashlar 20 pirsent örlep, bulturqidin 13 pirsent ashqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.