FIFA Ниң дуня кулублар путбол мусабиқисини хитайда өткүзүш қарари лагерлар сәвәблик тәнқидкә учриди

Мухбиримиз әркин
2019-10-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
FIFA Ниң президенти гианни инфантино (солда) мухбирларни кетивелиш йиғинида сөзлимәктә. 2019-Йили 24-өктәбир, шаңхәй.
FIFA Ниң президенти гианни инфантино (солда) мухбирларни кетивелиш йиғинида сөзлимәктә. 2019-Йили 24-өктәбир, шаңхәй.
AFP

Хәлқара путбол федератсийәси 24‏-өктәбир күни хитайниң шаңхәй шәһиридә ахбарат елан қилип, 2021‏-йили өткүзүлидиған дуня кулублар путбол мусабиқисиниң саһибханилиқ һоқуқиниң хитайға берилгәнликини җакарлиди. Мәлум болушичә, мусабиқидә дунядики әң күчлүк 24 путбол кулуби чемпийонлуқни талишидикән. Бу мусабиқиниң хәлқара путбол федератсийәсигә зор малийә кирими елип келидиғанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Лекин хәлқара путбол федератсийәсиниң қарари хәлқара кәчүрүм тәшкилати, кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати, мәркизи явропадики мустәқил путбол бирләшмиси қатарлиқ кишилик һоқуқ вә тәнтәрбийә органлириниң тәнқидигә учримақта. Уларниң илгири сүрүшичә, хәлқара путбол федератсийәсиниң қарари 3 милйондәк кишини лагерларға қамап, уларниң инсан һәқлирини еғир дәпсәндә қиливатқан хитайға униң бу реяллиқни йошуруп, өзини дуняға ечиветилгән, кәң қорсақ бир дөләт сүпитидә тонутуши үчүн пурсәт яритип беридикән.

24‏-Өктәбир шаңхәйдә өткүзүлгән ахбарат йиғинида федератсийә президенти гианни инфантино, саһибханилиқ һоқуқиниң хитайға берилишиниң путболчилиқтики «тарихий бир қарар» икәнликини илгири сүргән. У өткән һәптә хитай рәиси ши җинпиңниң униң билән хитайниң вухән шәһиридә көрүшүп, мусабиқиниң хитайда өткүзүлүшини қоллайдиғанлиқини билдүргәнликигә тәшәккүр ейтидиғанлиқини тәкитлигән. У: «һалбуки, бизниң бүгүнки қараримиз путболчилиқтики тарихий бир қарар. Чүнки хәлқара путбол федератсийәси кеңиши бүгүн дуня кулублар путбол мусабиқиси саһипханлиқиниң хитайға беришини бирдәк аваз билән қарар қилди,» дегән.

Хәлқара путбол федератсийәси өзиниң бу қарарини елан қилишниң сәл алдида хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң әнглийә шөбиси баянат елан қилип, хитайниң 3 милйондәк уйғурни «қайта-тәрбийәләш лагерлири» да тутуп туруватқанлиқи, шуңа саһибханилиқ һоқуқиниң хитайға берилмәслики керәкликини тәкитлигән иди. Мәзкур тәшкилатниң мәсул хадими лаури ханна 24‏-өктәбир зияритимизни қилип, хитайниң бу пурсәтни суйиистемал қилиши мумкинликини, тәрәпләрниң униңдики кишилик һоқуқ мәсилисини тәнқид қилиши керәкликини билдүрди. Лауре ханна мундақ дәйду: «хитай даирилири бу мусабиқини бу дөләттики омумий йүзлүк мәвҗут назарәт түзүми, өктичиләрни тутқун қилиш, шинҗаңда уйғурларни кәң көләмлик қамаштәк реяллиқни йошуруп, өзигә (хитай) ечиветилгән, кәң қорсақ бир дөләт, дегән бир образ тикләштики пурсәт, дәп қарайдиғандәк қилиду. Хәлқара путбол федератсийәси хитайниң дәһшәтлик кишилик һоқуқ хатирисигә қарита өзиниң күчлүк тәсир күчини ишқа селип, униң кишилик һоқуқ вәзийитини өзгәртишкә тиришчанлиқ көрситиши керәк.»

Лауре ханнаниң тәкитлишичә, «хитайниң саһибханилиқидики дуня кулублар путбол мусабиқисигә қатнишидиған һәрқандақ бир кулуб, путболчи, тренир яки арқа сәп хадиминиң һәммиси хитайдики кишилик һоқуқ мәсилисини сөзләшкә тәйярлиқ қилип қоюши керәк,» икән. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати өзлириниң мусабиқигә қарши әмәсликини, лекин бу хил мусабиқиләр кишилик һоқуққа болған диққәтни башқа яққа бурашқа ишлитилмәслики керәкликини тәкитлигән. Мәзкур тәшкилатниң қаришичә, «мусабиқә тәшкиллигүчи органлар яки саһипхан дөләтләр бу хил паалийәтләрни кишилик һоқуққа әмәл қилиш, уни яхшилашниң бир пурсити,» дәп қариши керәк икән.

Кишилик һоқуқ көзитиши тәшкилатиниң қаришичә, хәлқара путбол федератсийәси хитай мәсилисидә икки хил өлчәм қолланмақта икән. Мәзкур тәшкилатниң асия ишлириға мәсул директори софийә ричардсон 24‏-өктәбир зияритимизни қобул қилғанда хәлқара путбол фередиратсийәсиниң қарарини тәнқидләп мундақ деди: «хәлқара чоң тәнтәрбийә тәшкилатлири хитай мәсилисидиму кишилик һоқуқ өлчәмлиридә мәйдани ениқ болуши керәк. Хәлқара путбол федератсийәси техи йеқиндила иранниң 40 йилдин бери давамлишип кәлгән аялларниң путбол мәйданида мусабиқә көрүшини чәкләш қарариниң бикар қилинишида түрткилик рол ойниди. Әпсуски, хәлқара путбол федератсийәси хитайға кәлгәндә шундақ қилмайду. У немә үчүн бундақ мәсилиләрни хитай билән сөзләшмәйду? америка васкетбол җәмийити буниң йәнә бир мисали. Васкетбол җәмийитиниң директори адам силвер пикир әркинликиниң муһимлиқи, җәмийәт хадимлириниң пикир әркинликини тосмайдиғанлиқини билдүргән болсиму, лекин униң шинҗаңдики мәшиқ мәркизи тақалғини йоқ. Мән һазирға қәдәр униң хитай билән болған тиҗарий мунасивәтлиридики истирагийәсини өзгәрткәнликини аңлап бақмидим.»

Софийә ричардсонниң илгири сүрүшичә, хәлқара путбол федератсийәсигә охшаш органлар кишилик һоқуқ мәсилисигә кәлгәндә дөләтләргә қарап муамилә қилмақта икән. У: «биз бу мәсилидә шу мәнтиқилиқ хуласини чиқиралаймиз, буниңда бу органлар һәйран қаларлиқ дәриҗидә дөләтләргә қарап муамилә қилиш позитсийәси тутмақта. Кишилик һоқуқ бесими ишлитиш асан болған дөләтләргә бесим ишлитип, қийин болған дөләтләрни синапму бақмайватиду,» деди.

Лекин хәлқара путбол федератсийәсиниң президенти гианни инфантино 24‏-өктәбир шаңхәйдә өткүзүлгән ахбарат йиғинида бу һәқтики бир соалға җаваб берип, хәлқара путбол федератсийәсиниң дунядики ихтилапларни һәл қилиш вәзиписи йоқлуқини тәкитлигән. У бу сөзләрни «ню-йорк вақти гезити» мухбириниң хәлқара путбол федератсийәсиниң низамида саһибханилиқ һоқуқи берилидиған дөләтләрниң кишилик һоқуқ вәзийити нәзәргә елиниши тәләп қилинидиғанлиқи, униң бу қетимқи мусабиқисиниң саһибханилиқини хитайға беришни қарар қилишта бу нуқтини нәзәрдә тутқун-тутмиғанлиқи һәққидики соалиға бәргән җавабида тәкитлигән.

У мундақ дегән: «дуняниң һәммә йеридә, дунядики нурғун дөләтләрдә ихтилап мәвҗут. Техи йеқиндила чилида ихтилап йүз берип, нурғун адәм өлди. Бундақ ишлар 4 милйон нопуси бар 2 милйон мусапир яшавтқан ливандәк дөләттиму йүз бәрмәктә. Бир қанчә йүз миң мусапир явропаға еқип кириведи, зор мәсилигә айланди. Дуняниң һәр қайси җайлиридики дөләтләр мүшкүл бир вақит, мүшкүл бир дәврдә турмақта. Дунядики ихтилапларни һәл қилиш хәлқара путбол федератсийәсиниң вәзиписи әмәс. Бу униң вәзиписи әмәс. Униң вәзиписи путбол мусабиқилирини орунлаштуруш, пүтүн дуняда вә дунядики барлиқ дөләтләрдә путболни тәрәққий қилдуруштур.»

Лекин гианни инфантинониң сөзи кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатидики софийә ричардсонниң қаттиқ тәнқидигә учриди. Софийә ричардсонниң илгири сүрүшичә, һечким униң дунядики ихтилапларни һәл қилип беришини күтмәйдикән. Софийә ричардсон униң хәлқара путбол федератсийәсиниң низамнамисидики кишилик һоқуққа алақидар бәлгилимиләргә әмәл қилишини күтидиғанлиқини билдүрди. Ричардсон мундақ дәйду: «инфантинониң дунядики ихтилапларни һәл қилиш хәлқара путбол федератсийәсиниң вәзиписи әмәс, дегән сөзигә кәлсәк униң бу сөзи тоғра. Һечким хәлқара путбол федератсийәсиниң дунядики ихтилапларни һәл қилип беришини күтмәйду. Биз пәқәт хәлқара путбол федератсийәсиниң өз ихтиярлиқи билән үстигә алған б д т ниң кишилик һоқуқ тоғрисидики алақидар өлчәмлиригә әмәл қилиш һәққидики мәҗбурийитигә шундақла униң өзи чиқарған дөләтләргә саһибханилиқ һоқуқи бериштә уларниң кишилик һоқуқ вәзийитини нәзәргә елиш тоғрисидики өлчимигә әмәл қилишини күтимиз.»

Хәлқара путбол федератсийәси бейҗиңниң 2022‏-йиллиқ қишлиқ олимпик мусабиқисигә саһибханилиқ қилиш һоқуқини бикар қилишни тәләп қиливатқан бир мәзгилдә хитайға дуня кулублар путбол мусабиқисигә саһибханилиқ қилиш һоқуқи бәрди. Уйғур кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, 3 милйондәк уйғурни тутқун қилип, уларниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қиливатқан хитайдәк бир дөләтниң олимпик мусабиқиси яки дуня путбол мусабиқиси өткүзүш салаһийити йоқ икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт