Мутәхәсисләр: муһаҗирәттики уйғурлар хитай һакимийтиниң писхикилиқ зиянкәшликигә учримақта

Мухбиримиз нуриман
2021-11-08
Share
19 яшлиқ ибраһим қасимниң өлүвелиштин бурун бир мәзгил чәтәлгә қечишқа урунуп баққанлиқи ашкариланди Лоп наһийәсидики 4-йиғивелиш лагеридики тутқунлар сиясий өгиништә. 2017-Йили март, хотән.
bitterwinter.org

Йеқинда "нию-йорк вақти" гезити муһаҗирәттә еғир роһи бисим астида яшаватқан уйғурларниң әһвали йорутулған "күндилик азаб-оқубәт булути: хитайдики бастуруш чәтәлләрдә һес қилинмақта" сәрләвһилик бир парчә мақалә елан қилған. Мақалидә муһаҗирәттә яшаватқан бир қанчә уйғурниң хитайниң уйғурларға йүргүзгән сиясәтлири сәвәблик бешиға кәлгән азаб-оқубәтләр вә бу сәвәблик учриған роһи бесимини мисал қилиш арқилиқ диаспорадики уйғур җамаитиниң роһи һалити гәвдиләндүрүлгән.

Хитай һакимийити уйғур районидики бастурушини күчәйткәндин буян муһаҗирәттики уйғурлар бир тәрәптин юртида қалған ата-ана, қериндашлириниң тәқдиридин әндишә қилса йәнә бир тәрәптин ғәм-әндишә сәвәблик өзлиридә еғирлишиватқан психикилиқ мәсилиләрдин әнсирәшкә башлиған. Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши мәхсус мушу һәқтә уйғур җамаити арисида тәкшүрүш елип барған вә уларға психикилиқ ярдәмдә болуш үчүн "уйғур сағламлиқ тәшәббуси" намлиқ бир гуруппа қурған.

Мәзкур қурулушниң ташқи ишларға мәсул хадими луиса гирив ханим бу һәқтә зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "әмәлийәттә диаспорадики һәр бир уйғурниң еғир психикилиқ мәәсилиси бар. Уларниң бу психикилиқ мәсилиси вәтини шәрқи түркистанда йүз бериватқан ‹ирқий қирғинчилиқ' сәвәбидин ата-анилири, ака-укилири, ача-сиңиллири, балилири, нәврә-туғқанлири, оқутқучилири, савақдашлири, сода шериклири дуч келиватқан вәзийәттин келип чиққан".

У йәнә дуняниң һәр қайси җайлирида яшаватқан уйғурларниң психикилиқ әһвалини тәкшүрүш нәтиҗисидә һес қилған, уйғурларда һазир көп көрүлүватқан психикилиқ мәсилиләрниң аламәтлири һәққидә тохтилип мундақ деди: "бу психикилиқ мәсилиләр һәммәйләнниң күндилик һаятиға тәсир қилди. Уларни даим қара бесип қалидикән, еғир роһи бисим астида өзини һессий җәһәттин наһайити аҗиз һес қилидикән. Бу хил аламәтләр бәзиләрдә күчлүк бәзиләрдә аҗиз көрүлиду. Һәтта бәзиләр һечнемә һес қилмайду, ичи қупқуруқ, үмидсиз һаләттә, өзини худди меңип йүргән ‹мурда' дәк һес қилиду. Бәзилири ишларни наһайити җиқ ойлайдиған, һәммә нәрсидин әндишә қилидиған болуп қалиду. Аилисидин түрмидә яки лагерға қамалғанлар үчүн даим җиддий бир ишларни қилмиса болмайдиғандәк еғир бисим астида яшайду. Бу хил роһи һаләт уларниң җисманий сағламлиқиғиму еғир тәсир көрситиду."

Америкада яшайдиған дохтур мәмәтимин әпәнди муһаҗирәттики уйғурларниң омумйүзлүк психикилиқ мәсилигә дуч келиватқанлиқи вә уйғурларниң бу мәсилигә тутқан позитсийәси һәққидә тохтилип мундақ деди: "көпинчимизниң психологийә һәққидики билиминиң кәмлики түпәйлидин психикилиқ мәсилиләргә тоғра муамилә қилмайдиған әһвал мәвҗут. Бәзиләр мусулманларда психикилиқ мәсилә болмайду, дәп қарап өзидики писхикилқ мәсилиләрни вақтида байқиялмай қалиду".

"уйғур кишилик һоқуқ қурулуши" ниң программа кординатори доктор мустафа ақсу әпәнди йеқинқи бир нәччә йил ичидә арқа-арқидин акиси, тағиси вә икки нәврә туғқининиң өлүм хәвирини тапшурувалған. Хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруши түпәйлидин аилисидикиләр билән алақилишәлмәслики сәвәбидин ашу еғир күнләрни ялғуз өткүзүшкә мәҗбур болған. Еғир роһи бисимға учриған.

Мустафа ақсу бу һәқтә радийомизға сөз қилип мундақ деди: "сағлам бир роһий кәйпият наһайити муһим. Өзимиз учраватқан психикилиқ мәсилиләрни сөзләп писихика дохтурлиридин ярдәм тәләп қилишниң һечқандақ хиҗил болидиған йери йоқ".

Дохтур мәмәтимин әпәнди узундин буян "писхикилқ мәсилиләр вә уни бир тәрәп қилишниң йоллири" һәққидә тәтқиқат елип барған болуп, писхкилиқ мәсилигә учриған нурғун уйғурларға психикилиқ ярдәмдә болған. У муһаҗирәттики уйғурларниң алди билән өзигә сәмимий болуп, өзидә психикилиқ мәсилиниң барлиқини етирап қилиши вә уни һәл қилишниң чарисини қилишини тәкитлиди.

У йәнә мундақ деди: "уйғурларниң һәммимиздә аздур-көптур писхикилқ мәсилә бар. Бир-биримизгә меһир-муһәббәт билән яхши муамилә қилишмиз керәк. Өзи ишинидиған достлириға ичини төкүшму яхши усул, лекин йәнила психикилиқ дохтурдин ярдәм илиш әң үнүмлүк йол."

Луиса гирив ханим ахирида психикилиқ ярдәмгә еһтияҗлиқ кишиләрниң "уйғур сағламлиқ тәшәббуси" ниң тор бити арқилиқ ашу горуппидики психика дохтурлиридин һәқсиз ярдәмгә еришәләйдиғанлиқини билдүрди. У йәнә психикилиқ ярдәм сориғанларниң шәхси учурлириниң дохтур билән уларниң арисида пүтүнләй мәхпий тутулидиғанлиқни әскәртти.

Униң ейтишичә мәзкур гуруппа билән алақилишиш елхәт адреси, дохтурлар билән алақилишиш телефон номурлири қатарлиқлар "уйғур кишилик һоқуқ қурулуши" ниң тор бетигә қоюлған. У йәнә мундақ деди: "тор бетимизгә қоюлған елхәт адреси пүтүнләй ишәнчлик. Уйғурлар, мушу программиниң аңлиғучилири шуни билиши керәкки, әлвәттә һечкимниң чоқум дохтур билән көрүшүш вәзиписи йоқ. Лекин сиз у ишни җимҗитла өзиңиз үчүн қелиң. Дохтур һәтта сизниң һәқиқий исмиңизниму соримайду".

Мәлум болушичә муһаҗирәттики уйғурлар җамаәт болуп яшашни яхши көридиған болуп, коллектип паалийәтләрни көп қилидикән. Уйғур бимарлар билән көрүшүватқан психика дохтурлириниң билдүрүшичә уйғур миллитиниң бу хил қизғин һаят усули уларниң нөвәттә дуч келиватқан ишәнгүсиз дәриҗидики еғир роһи бесимиға бәрдашлиқ берәлишики асаслиқ сәвәбләрниң бири икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт