“дуня демократийә мәҗлиси” дә уйғурлар мәсилиси муһим темилар қатаридин орун алди

Мухбиримиз әзиз
2021-12-08
Share
“дуня демократийә мәҗлиси” дә уйғурлар мәсилиси муһим темилар қатаридин орун алди “дуня демократийә мәҗлиси” ниң һарпа күнидики мәҗлисигә әркин асия радийосиниң башлиқи бай фаң ханим(үсти рәт оңда)му қатнашти. 2021-Йили 8-декабир.
Photo: RFA

“демократийә” вә “тәрәққият” һәрвақит дуняви темилардин болуш сүпити билән һәрқайси һөкүмәтләр, шуниңдәк һәр саһә кишилири әң көңүл бөлидиған мәсилиләрдин болуп кәлмәктә. Шу сәвәбтинму нөвәттики демократийә мәсилиси дуч келиватқан зор мәсилиләрни музакирә қилиш үчүн америка президенти җов байден 2021-йили авғустта “мушу йилиниң ахири демократийә темиси бойичә бир қетимлиқ дуняви мәҗлис чақиришимиз лазим” дәп көрсәткән иди. Шу қетимлиқ баянат бойичә, көп тәрәплимә тәйярлиқ қилиш арқилиқ бу йиғин ‍өз қәрәлидә чақирилди. 9-Декабир күни рәсмий башлинидиған “дуня демократийә мәҗлиси” ниң һарпа күнидики мәҗлисидә америка, канада, голландийә қатарлиқ дөләтләрниң рәһбәрлири бир мунбәргә җәм болди, шундақла демократийә темиси йәнә бир қетим мәркизий темилардин болди. Америка, явропа, асия, ‍окянийә, латин америкиси вә африқа қитәлиридики йүздин артуқ дөләтниң вәкиллири қатнашқан бу йиллиқ мәҗлисниң һарпа күнидики йиғини демократийә мәсилисигә четилидиған бир қатар хирислар һәмдә уни һәл қилиш чарилири һәққидики пикирләр билән сәһәрдила қизғин кәйипиятқа толди.

Һарпа күнидики йиғинниң риясәтчиси, “хәлқара кәчүрүм тәшкилати” ниң баш катипи агнес калламард алди билән сөз елип демократийәниң дуня үчүн нәқәдәр муһимлиқи һәққидә қисқичә чүшәнчә бәрди. У сөзидә демократийә болмиған муһитта инсанларниң туғма һәқлириниң дәпсәндә қилинидиғанлиқини, бу җәһәттики ахбарат әркинлики боғулғанда мәвҗут мәсилиләрниң ашкара болмайдиғанлиқини алаһидә тәкитлиди. Шуниңдин кейин америка ташқи ишлар министири антони билинкен әпәнди сөз алди.

У сөзидә бу қетимқи йиғинниң қатнашқучилири болған һәрқайсий дөләт рәһбәрлири, шуниңдәк 2021-йиллиқ нобел тинчлиқ мукапатиниң саһиблири билән бирликтә ахбарат сепидә хизмәт қиливатқан барлиқ ахбаратчиларниң демократийәни һемайә қилиш һәмдә униңға бузғунчилиқ қилғучиларни паш қилиш, шуниңдәк бу җәһәттики мунасивәтлик қилмишларниң җавабкарлиқини сүрүштә қилиш саһәсидики муһим ролиға юқури баһа бәрди. Блинкен әпәнди ‍өз мәҗбурийитини ада қилиш җәрянида һуҗумға, тәқибкә вә өлүмгә дуч кәлгән мухбирларға өз һөрмитини билдүрүш билән биргә америка һөкүмитиниң ахбарат әркинликини һемайә қилиш, мустәқил ахбарат вастилирини малийә җәһәттин қоллаш, өз хизмити сәвәблик һуҗумға учриған ахбарат вастилиригә һәмдә униң мухбирлириға малийә җәһәттин ярдәм бериш, ахбарат вастилиригә ғәрәзлик һалда һуҗум қилғанларниң җавабкарлиқини сүрүштә қилиш, шу арқилиқ адаләтниң җари болушиға һәмдәмдә болушни давам қилидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Бу һәқтики мәсилиләр бу қетимқи йиғинниң қатнашқучилиридин голландийә ташқий ишлар министири бен напен, канада ташқи ишлар министири меланийә җолий ханим, росийәлик ахбаратчи димитрий муратов, BBC агетнлиқниң мухбири сана сафи қатарлиқларниң сөзлиридиму тилға елинди. Шу қатарда йиғинда сөз қилишқа тәклип қилинған кишиләрниң бири, әркин асия радийосиниң президенти бәй фаң айрим сөз қилип, мухбирлар қошуниниң демократийә вә кишилик һоқуқни һемайә қилиш саһәсидики ролиға юқури баһа бәрди. У һакиммутләқ һөкүмәтләрниң һәрқачан һәқиқәтни йошуруп, өзлириниң залимлиқини йоллуқ қилип көрситидиғанлиқини, уларниң буниңдики даимлиқ вастилириниң бири мухбирларға түрлүк шәкилләр арқилиқ қолайсизлиқ пәйда қилиш яки уларни хизмәт қилалмас қилип қоюш болидиғанлиқини, вақти кәлгәндә залим һөкүмәтләрниң мухбирлар паш қилған һәқиқәт үчүн уларниң уруқ-туғқанлирини “җаза” ға тартидиғанлиқини сөзләп келип “радийомиз уйғур бөлүминиң мухбирлири дуч кәлгән реаллиқ буни толуқ әкс әттүрүп бериду” деди. У сөзидә уйғур бөлүминиң хитай һөкүмити иҗра қиливатқан һәмдә милйонлиған уйғурға бивастә тәсир көрситиватқан бастурушларни паш қилиш, шу арқилиқ америка һөкүмитиниң уйғур дияридики зулум вә бастурушни “ирқий қирғинчилиқ” дәп елан қилишиға матириял мәнбәси тәйярлаш ролини ойниғанлиқини, буниң билән лагер вә зор тутқунни йошурушқа илаҗисиз қалған хитай һөкүмитиниң уйғур бөлүмидики мухбирларниң уруқ-туғқанлирини лагерға вә түрмиләргә қамаш арқилиқ “өч алған” лиқини сөзләп өтти.

Америка ташқи ишлар министири антони билинкен, америка сода министири җина раймондо, америка һөкүмитиниң хәлқар аяллар мәсилиси баш әлчиси меланни вервир ханим, шиветсийәниң тунҗи аял баш министири магдалена андерсон, литва ташқи ишлар министири габрилус ландсбергис, америка һөкүмитиниң хәлқара сода баш вәкили касерин тай, америка ташқий ишлар министирликиниң демократийә вә кишилик һоқуқ мәсилилири бойичә ярдәмчи министири узра зия қатарлиқлар йиғинниң башқа басқучлирида яшларниң демократийәни һемайә қилиштики роли, хусусий ширкәтләрниң демократийә үчүн немиләрни қилалайдиғанлиқи, демократийәни һемайә қилиш саһәсидики аяллар мәсилиси қатарлиқ темилар бойичә риясәтчи яки пикир бәргүчи болди. Болупму узра зия ханимниң хитай һөкүмити һәмдә уларниң түрлүк юқури пән-техника вастилиридин пайдилинип сиясий җинайәтчиләрни көздин йоқитиш, уйғурларни лагерларға қамаш, әмди бу хилдики қәбиһликниң хитай чегрисидин һалқип демократик әлләргә кеңийиши һәққидики баянлири йиғин әһлигә алаһидә тәсир қилди. У сөзиниң ахирида бу хилдики қилмишларниң мисали қатарида уйғур тор башқурғучилиридин әкбәр әсәтниң қолға елиниши һәмдә 15 йиллиқ кесилишини тилға елип, йиғинға тәклип қилинған уйғур адвукат рәйһан әсәтни сөзгә тәклип қилди

Рәйһан әсәт өз нөвитидә иниси әкбәрниң қисмитини баян қилиш арқилиқ хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастуруш һәмдә лагер системисини кеңәйтиш қилмиши һәққидә мәлумат бәрди. Шуниңдәк сансизлиған мунәввәр уйғур сәрхиллириниң иниси әкбәргә охшаш көздин ғайип болғанлиқини, нөвәттә уйғурларға қарши бу урушта уйғурларниң һаят-маматлиқ гирдавиға берип қалғанлиқини, “әмди қайтиланмайду” дегән тарихий вәдиниң еғир тирагедийәгә қайтидин шаһид болуватқанлиқини җанлиқ баян қилип бәрди.

Мәлум болушичә, 9-декабирдин башлап мәзкур мәҗлис рәсмий йосунда башлинидиған болуп, униңда демократийәгә даир техиму көп мәсилиләр муһакимә қилинидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт