Pa'aliyetchiler: "Uyghur qachqunlirining malaysiyadiki heqliri untulmisun!"

Muxbirimiz eziz
2021-07-06
Share
Pa'aliyetchiler: "Malaysiya Uyghurlar üchün" teshkilati 5-iyul küni shu jay waqti kech sa'et sekkizde 2009-yilidiki "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning xatirisige béghishlap "Uyghur qachqunlirining malaysiyadiki heqliri" témisida bir qétimliq tor muhakimisi uyushturdi.
Social Media

Uyghur musapirlirining türlük yollar arqiliq sherqiy-jenubiy asiya ellirige, andin bu jaydin üchinchi bixeter döletlerge bérishi ötken birnechche yildin buyan herqaysi uchur yolliridin köplep melum bolghan idi. Bu jeryanda bir qisim Uyghurlar ongushluq halda öz menzillirige bérip, özlirining qachqunluq hayatini dawam qildurghan bolsa, yene bir türküm Uyghurlar ottura yoldiki döletlerde qapsilip qélip yéngidin mehbusluq hayatini ötküzüshke mejbur bolushqa bashlidi. Ene shu xildiki Uyghurlarning bir qismi malaysiyani da'imliq ötkünchi nuqtilardin qilip kelgen bolup, yéqinqi mezgillerde Uyghurlar mesilisining herqaysi döletler diplomatiyesidiki muhim mezmunlardin bolup qélishi, jümlidin malaysiya bilen xitay otturisidiki alaqide Uyghurlar mesilisining oxshimighan derijide tekitlinishi köp tereplime so'allarni peyda qildi.

Malaysiyadiki musulman teshkilatliridin "Malaysiya Uyghurlar üchün" teshkilati 5-iyul küni shu jay waqti kech sa'et sekkizde 2009-yilidiki "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning xatirisige béghishlap "Uyghur qachqunlirining malaysiyadiki heqliri" témisida bir qétimliq tor muhakimisi uyushturdi.

Muhakime yighinida dunya Uyghur qurultiyi (d u q) ning re'isi dolqun eysa échilish nutqi sözlidi. U "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning aldi-keynidiki siyasiy weziyet heqqide qisqiche melumat bérish bilen birge, buning xitay hökümiti ijra qiliwatqan Uyghurlarni asmilatsiye qilish we milliy kemsitishni qanunlashturush urunushlirining burulush nuqtisi ikenlikini, ene shu weqedin kéyin bügünki künde dunya körüp turiwatqan qirghinchiliqqa daghdam yol échilghanliqini bayan qilip "Ene shu waqittin tartip sherqiy türkistan heqiqi türde ismi-jismigha layiq üsti ochuq türmige aylandi" dep körsetti.

Dolqun eysaning bildürüshiche, ene shu weqedin kéyin Uyghurlarning zor türkümde ziyankeshlik we basturushtin saqlinish ümidide üchinchi bixeter döletke qéchish hadisisi barliqqa kelgen. Shuning bilen birge Uyghur qachqunlarning sherqiy-jenubiy asiya elliridiki murekkep we échinishliq qismetlirining perdisi échilghan. Emma bu jeryanda yerlik saqchi xadimliri qolgha alghan bir türküm Uyghurlar hemde misirda qanunluq ‍oquwatqan Uyghur oqughuchilar xitay hökümitining bésimi tüpeylidin xitaygha qayturup bérilgen hemde iz-déreksiz ghayip bolghan. Xelq'ara qanunlargha xilap halda xitaygha qayturup bérilgen bu ‍uyghurlarning bir qismigha ölüm jazasi bérilgenliki, yene bezilirining bolsa éghir qamaq jazalirigha höküm qilin'ghanliqi kéyinki waqitlarda melum bolghan. Nöwette malaysiyada tutup turiliwatqan Uyghur qachqunlar hemde qolliridiki xitay pasportini yenggüshleshke ilajisiz qéliwatqan Uyghur musapirlar bolsa xitaygha qayturulush hemde barghanséri kéngiyiwatqan lagirlarda ilgirikilerning éghir qismetlirini bashtin kechürüsh xewpige duch kelmekte iken.

"Malaysiya Uyghurlar üchün" teshkilatining re'isi, béshidiki Uyghur doppisi bilen Uyghurlarghila oxshap qalghan zuhri yuxyi ependimu bu heqtiki ré'alliqning heqiqetenmu ademni chöchüterlik derijide mewjut boluwatqanliqini, bolupmu hazir saqchilarning kontrolluqida turiwatqan Uyghur qachqunlardin bir qisim ayallar we balilarning bekmu éghir künlerde qéliwatqanliqini sözlep ötti.

Bu qétimqi muhakime yighinigha ishtirak qilghan Uyghur pa'aliyetchilerdin rehime mehmut bu heqtiki bezi ilgirileshlerge alahide teshekkür bildürdi. Bolupmu köpligen musulman elliri Uyghurlar mesiliside xitay hökümitining rayigha béqip ish körüwatqanda malaysiyaning bu heqtiki keskin ipadisining teqdirleshke erziydighanliqini tekitlidi. U yéqinda chaqirilghan "Uyghur sot kollégiyesi" ning pa'aliyetliridin qisqiche melumat bérish bilen birge shu sottiki pakitlar asasida Uyghur qachqunlar duch kéliwatqan éghir paji'elerni her sahege bekmu yaxshi anglatqanliqini, ilgiri bashqilar anglisimu guman bilen qaraydighan ehwallarni hazir téximu köp sahening toluq chüshen'genlikini, shunga mümkin bolsa malaysiyadimu ashu xildiki sot pa'aliyiti uyushturup, xitay hökümitining jinayetlirini ashkar pash qilish, shu arqiliq Uyghur qachqunlarning ehwaligha menpe'etlik bezi shara'itlarni yaritishni, shuning bilen birge malaysiya parlaméntinimu "Xitay mesilisi heqqidiki parlaméntlar ittipaqi" gha qatnashturushqa tiriship körüshni tewsiye qildi.

Kanadadiki andra dik we gari dik er-ayalmu bu qétimqi yighin'gha ishtirak qildi. 2008-Yilidin 2018-yilighiche ürümchi we turpan qatarliq jaylarda xizmet qilighan bu er-ayal 2009-yili 5-iyul künining aldi-keynide özlirining ürümchide körgenlirini, toqunushning qandaq ewj alghanliqini, xitay armiye we saqchilirining Uyghurlarni qandaq basturghanliqini, Uyghur diyaridiki kontrolluq we basturushning shu weqelerdin kéyin qandaq qilip yilséri yuquri pellige chiqishqa bashlighanliqini, bu jeryanda hazirqi irqiy qirghinchiliqning bir mukemmel sistémiliq herket sheklini alghanliqini, Uyghurlarning kochilardin tedriji halda közdin yütüshke bashlighanliqini, xitay hökümitining Uyghurlarni "Térorluq we diniy esebiylik" ke qandaq qilip baghlap chiqqanliqini qisqa we ixcham qilip bayan qilish arqiliq "Uyghurlar hazir irqiy qirghinchiliqqa duch kéliwatidu. Qirghinchiliqtin daldilinishqa mejbur bolghan Uyghur qachqunlarning xitaygha qayturulup dawamliq ziyankeshlikke uchrishigha qarap tursaq emdi buni aqlashqa héchqandaq bahane tépilmaydu," dédi.

Dunya ‍uyghur qurultiyining xadimi zumret'ay erkinmu arqidinla söz élip, özining del "5-Iyul qirghinchiliqi" yüz bergende ürümchige tughqan yoqlashqa barghanliqini, shu waqitlarda körgenlirining del bashqilar teswirligendek hemmila jayni aq térorluq qaplighan bir mezgil bolghanliqini sözlep ötti. Arqidinla kütülmigen sewebtin bu qétimqi yighin'gha qatnishalmay qalghan ömer qanatning yazma bayanatini oqup ötti. Yazma bayanatta ömer qanat "5-Iyul qirghinchiliqi" yüz bérishning aldi-keynidiki ehwallardin melumat bérip "Uyghurlar on nechche yildin béri barghanséri éghirlawatqan zulumgha we basturushqa duch kéliwatidu. Bundaq ehwalda Uyghur qachqunlarni xitaygha ötküzüp bérishning özi ularni ölümge ittirgenlikke barawer. Shunga malaysiya hökümiti bu jaylardiki Uyghur qachqunlargha eng eqelliy yardemlerde bolush mejburiyitini, ularni qoghdash we zörür bolghan yardemlerde bolushni untumasliqi lazim" dep körsetken idi.

Malaysiya islam teshkilatliri meslihet kéngishining re'isi, sheyx chikgu ezmi ‍abdulhemidmu malaysiyadiki diniy sahege wakaliten söz qildi. U nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliq we bashqa ré'alliqning xaraktérini étirap qilish hemde ularni ashkara sözleshning muhimliqini, shu arqiliq qachqunlarni qoghdash heqqidiki xelq'araliq kélishimlerge imza qoyghan malaysiya hökümitige malaysiyadiki Uyghur qachqunlirining eng eqelliy heqlirini eslitish mumkinlikini sözlep ötti. Proféssor rafidax muxtar xanim bolsa özining bir ayal hemde ana bolush süpiti bilen nöwette Uyghur xanim-qizlirining béshigha kéliwatqan éghir külpetler we xorluqlardin azaplan'ghanliqini, shunga ilim sahesining bu mesilini malaysiya hökümitige eskertish arqiliq malaysiyadiki hemde bashqa jaylardiki Uyghur qachqunlargha insaniy qoghdinish shara'iti yaritip bérishke türtke bolushni teklip qildi.

Awstraliye sherqiy türkistan jemiyitining re'isi nurmuhemmed mijit özining shexsiy kechürmishlirige birleshtürgen halda shunche köp musulmanlar ammisi qachqunlar süpitide birleshken döletler teshkilati (b d t)ning hémayisige we qoghdishigha érishiwatqanda bu yolning malaysiyadiki Uyghur qachqunlar üchün bekmu müshkülge chüshidighanliqini, del mushu sewebtin Uyghur qachqunlarning malaysiyada hélihem zor qiyinchiliqlargha du kéliwatqanliqini, buning üchün malaysiya hökümiti özining islamiy mejburiyyitini téximu zor derijide jari qildurushi lazimliqini körsetti. Yighinda kanadadiki "Uyghurlarning heqlirini hémaye qilish teshkilati" ning ijra'iye diréktori memet toxtimu malaysiyadiki Uyghur qachqunlirigha yardem bérish mesili'isi toghrisida muhim sözlerni qildi. U ötken 70 yilda Uyghurlar bashtin kechürgen zor kölemlik köchüsh hadisilirini eslep ötüsh arqiliq malaysiya hökümitining köchmenler, qachqunlar we qanunsiz chégradin ötküchilerning hemmisini bir tayaqta heydep kelgenlikini, shunga b d t musapirlar mehkimisi arqiliq malaysiya hökümitige bezi qa'idilerni özgertip ijra qilish toghrisida bésim qilishni alahide tekitlidi. Shuning bilen birge islam dini tarixidiki bezi tipik misallarni eslitish arqiliq islam dini asasidiki malaysiyaning islam dinidiki qérindashliq we hemdemlik en'enisige bina'en Uyghur qachqunlargha yardemde bolush mejburiyitining barliqini eskertti.

Malaysiyadiki diniy sahelerdin jamalidin shemsidin, muhemmed falsal eziz, ehmed fehmi qatarliq köpke tonushluq jama'et erbabliri, shuningdek bashqa dinlardiki bir qisim wekillermu malaysiyadiki Uyghur qachqunlarning ehwali heqqide özlirige melumluq paji'elerni köpchilik bilen hembehirlep, malaysiya hökümitining bu mesilide hazirqi qachqunlar siyasitini özgertishi hemde Uyghurlargha téximu yaxshi qoghdinish shara'iti yaritip bérishi toghrisidiki tekliplirini otturigha qoydi. Yighin teshkilligüchiler bu qétimqi yighinda otturigha chüshken pikirlerni malaysiya hökümet tarmaqlirigha yollap béridighan bolup, buning öz nöwitide qismen bolsimu ijabiy ilgirileshlerge türtke bolushi ümit qilinmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet