Анализчилар: "мустәқиллиқ уйғурларниң бирдинбир чиқиш йолидур"

Мухбиримиз җәвлан
2021-08-11
Share
biryusel-namayish-6.jpg Дуняниң һәрқайси җайлиридин бирюсселға кәлгән уйғурлар хитайға қарши намайиш қилмақта. 2018-Йили 27-апрел, белгийә.
Photo: RFA

Йеқинда "ташқи сиясәт" торида йехән намлиқ бир апторниң "мустәқиллиқ тәләп қилиш уйғурлар мәсилисигә пайдисиз болуши мумкин" намлиқ бир мақалиси елан қилинған болуп, чәт әлдики уйғурлар арисида зор ғолғула пәйда қиливатқанлиқи мәлум.

Һәқиқий исмини ашкарилашни халимиған бу аптор алди билән өзиниң хитайниң зиянкәшликигә учриған вә учраш еһтимали болған уйғурлардин икәнликини, чәт әлдә әркин яшаш бәдилини һәр вақит өтәватқанлиқини, чүнки юртида қалған уруғ-туғқанлири вә достлириниң һәр вақит хитайниң тәһдити астида яшайдиғанлиқини, уларни қоғдаш үчүн бу мақалисигә тор нами ишләткәнликини ейтқан.

Сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәнди бу мақалә апториниң өзини "уйғур" дәп туруп бу мақалини йезишиға баһа берип: "бәзи уйғурларға сән қандақ уйғур дәп соал қоюш керәк. Уйғур дегән вақтимизда өз миллитиниң тарихини билидиған, өз мәдәнийитидин пәхирлинидиған уйғурларни көздә тутимиз, улар өз кимлики вә мәдәнийәтини сақлап қелиш үчүн тиришиду, буниң үчүн мустәқиллиқни биринчи орунға қойиду," деди.

У бу мақалисидә асасән уйғурларниң мустәқиллиқ һәрикитиниң уйғурларға пайдисиз икәнликини илгири сүрмәкчи болған болуп, бу қарашлирини мундақ бәш нуқтидин ипадилигән.

Биринчидин, аптор бу мақалисидә, уйғурларниң мустәқиллиқ һәрикити ирқий қирғинчилиққа қарши туруш мәсилисидә йетәкчи орунда болсиму, уйғурларниң өзини өзи идарә қилиш җәһәттики көп хил сиясий идийәсигә вәкиллик қилалмайду, дегән.

У мундақ язған: "әлвәттә, уйғур мустәқиллиқ һәрикити вә бу байрақ астида тәшкилләнгән һәр хил уйғур тәшкилатлири кишиләрниң диққитини қозғаш җәһәттә муһим рол ойниди. Мушу тәшкилатлар болғачқа уйғур ирқий қирғинчилиқи иҗтимаий тартқулар вә ғәрб һөкүмәтлириниң көңүл бөлүшигә еришти. Шундақтиму көпинчә уйғурлар буни (мустәқиллиқни) халимайду".

Илшат һәсән әпәнди мустәқиллиқниң уйғурлар үчүн йетәкчи идийә икәнликини, бу мақалә апториниң аптономийәни халайдиған бир қисим уйғурға вакалитән сөз қиливатқанлиқини вә мустәқиллиқ билән аптономийә уқумлириға болған чүшәнчисиниң толиму муҗимәл икәнликини, хитайниң һәр қандақ аптономийәсиниң маһийәттә сиясий алдамчилиқ икәнликини, уйғур райони, хоңкоң вә тибәтниң буниң мисали икәнликини билдүрди.

Иккинчидин, аптор бу мақалисидә, "шинҗаң" ға охшаш көп милләтлик районда мәлум бир милләткә алаһидә һоқуқ бериш маһийәт җәһәттин ейтқанда ирқчилиқтур, дегән идийәсини оттуриға қойған.

У өзиниң уйғурларға һәқиқий аптономийә беришни тәшәббус қилидиған илһам тохтиниң ғайисигә қарши турғанлиқини вә униң өйигә берип муназириләшкәнликини, ахирида униң билән дост болуп қалғанлиқини ейтқан һәмдә һәр икки тәрәпниң бир нуқтида бирликкә кәлгәнликини, йәни көплигән уйғурларниң өзиниң мустәқил болалишиға ишәнмәйдиғанлиқини вә мустәқиллиқ һәрикити билән сиясий исламчилиқниң мунасивитигә гуман билән қарайдиғанлиқини билдүргән.

Илшат һәсән әпәнди илһам тохтиниң шу дәвргә нисбәтән бир қәһриман икәнликини, һалбуки у оттуриға қойған һәқиқий аптомийәни тәләп қилиш идийәсиниң мәғлуб болғанлиқини билдүрди.

Үчинчидин, аптор бу мақалисидә, мустәқиллиқ һәрикити бир мәзгил панторкизм билән зич бағланған. Әмма бүгүнки күндә у сиясий ислам билән бағлинип кәтти. Хитай буни баһанә қилип адәттики уйғурларниму бастуруватиду, дегән қаришини оттуриға қойған.

У мундақ дәп язған: "хитай компартийәси һазир уйғур мустәқиллиқ һәрикитиниң йетәкчи орнидин пайдилиниватиду. Он нәччә йилдин бери хитай хәлқи мәхсус тәрбийәләнгән бөлгүнчиләрни (мәйли шинҗаңдин болсун яки тәйвәндин болсун) хаин дәп қараватиду, дөләтниң бир пүтүнлүкини дөләт үчүн әң муһим дәватиду. Гәрчә хитайда йүз бериватқан миллий кәмситиш, халиғанчә тутуш вә униңдинму һалқиған ирқий қирғинчилиқ омумиййүзлүк әйбләшкә учраватқан болсиму, игилик һоқуқиға игә бир дөләтниң өз туприқиниң бир пүтүнлүкини қоғдаш мәсилиси башқа бир мәсилидур".

Анализчиларниң қаришичә, аптор бу йәрдә уйғурларниң мустәқиллиқ һәрикитиниң хитайниң уларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүшигә сәвәб болуватқанлиқини, хитайниң игилик һоқуқиға һөрмәт қилиш керәкликини вә хитайниң земин пүтүнлүкини қоғдаш мәсилисиниң ойнишидиған мәсилә әмәсликини билдүрмәкчи болған.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң дотсенти, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди бу мақалә апториниң қулчилиқ идийәсиниң күчлүк икәнликини, пантуркизм һәққидә һечнемә билмәйдиғанлиқини көрситип өтти; пантуркизм оттуриға чиқиштин аввал шәрқий түркистан дәвасиниң башланғанлиқини, уйғурларниң мустәқиллиқ күрәшлириниң тарихиниң узун икәнликини билдүрди.

Төтинчидин, аптор бу мақалисидә, "өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқи гәрчә ‹бирләшкән дөләтләр тәшкилати асаси қануни'да бәлгилигән болсиму, әмма бу һоқуқ әмәлийәттә дуняниң һәр қайси җайлиридики үзлүксиз ихтилап вә тоқунушниң мәнбәсидур. Русийә, түркийә, канада, испанийә қатарлиқ дөләтләр буниң мисаллиридур, дәп көрсәткән.

Илшат һәсән әпәнди бу қарашқа рәддийә берип: "бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң милләтләрниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқи тоғрисидики қануни демократик әлләрдә қалаймиқанчилиқ туғдурған әмәс, бәлки мустәбит дөләтләрдики диктаторлар өзиниң җаһангирлик ғайиси үчүн шундақ тоқунушларни пәйда қилған," деди.

Бәшинчидин, аптор бу мақалисидә, "хитайлар уйғурларниң мустәқиллиқ дәвасини яхши көрмәйду. Уларниң һесдашлиқини қолға кәлтүрүш үчүн уйғурларни өз мустәқиллиқи вә әркинлики үчүн күрәш қиливатқан милләт әмәс, бәлки ‹чоң сәкрәп илгириләш' вә ‹мәдәнийәт зор инқилаби' дәвридикигә охшаш, сиясий күрәшниң зәрбисигә учриған ‹җуңго пуқралири' дәп аңлитиш керәк" дәп қариған.

Әркин әкрәм әпәнди бу қарашқа рәддийә берип мундақ деди: "һазирқи зулумни хитайниң кона сиясий зулумиға охшатқили болмайду. Хитай һөкүмити уйғурларни өз пуқраси дәп көргән болса, һәргиз бу зулумларни қилмайтти, хитайниң мәқсити шәрқий түркистанлиқларни ассимилатсийә қилип йоқитиш. Хитайлар билән һәр қанчә йеқин өткән тәқдирдиму мәңгү уларға бозәк болидиған, қул болидиған, йоқилидиған гәп. Тибәт вә моңғулларға қарап бақсақла буни көрүвалалаймиз. Аллаһ бизни һөр яратқан, бу һөрлүкни хитай тартивалғини үчүн, уни қайтурувелиш үчүн күрәш қилишимиз керәк. Миллий кимликимизни сақлап қелиш үчүн чоқум мустәқил болушимиз керәк".

Илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, уйғурлар аптономийә дәп һечнемигә еришәлмиди, бәлки бүгүн ирқий қирғинчилиққа учраватиду. Уйғурлар мәйли аптономийәчи болсун яки мустәқилчи болсун, һәммисила уйғур болғанлиқи үчүн хитайниң һуҗум нишаниға айланди. Шуңа бу йәрдә мустәқиллиқ тәләп қилиш уйғурларға зиянлиқ болуши мумкин дегән гәп ақмайду, хитай өзидин башқа милләтниң һәммисини я йоқитиду, яки ассимилатсийә қилиду. Уйғурларниң мустәқиллиқтин башқа чиқиш йоли йоқ.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт