Analizchilar: "Musteqilliq Uyghurlarning birdinbir chiqish yolidur"

Muxbirimiz jewlan
2021-08-11
Share
biryusel-namayish-6.jpg Dunyaning herqaysi jayliridin biryussélgha kelgen Uyghurlar xitaygha qarshi namayish qilmaqta. 2018-Yili 27-aprél, bélgiye.
Photo: RFA

Yéqinda "Tashqi siyaset" torida yéxen namliq bir aptorning "Musteqilliq telep qilish Uyghurlar mesilisige paydisiz bolushi mumkin" namliq bir maqalisi élan qilin'ghan bolup, chet eldiki Uyghurlar arisida zor gholghula peyda qiliwatqanliqi melum.

Heqiqiy ismini ashkarilashni xalimighan bu aptor aldi bilen özining xitayning ziyankeshlikige uchrighan we uchrash éhtimali bolghan Uyghurlardin ikenlikini, chet elde erkin yashash bedilini her waqit ötewatqanliqini, chünki yurtida qalghan urugh-tughqanliri we dostlirining her waqit xitayning tehditi astida yashaydighanliqini, ularni qoghdash üchün bu maqalisige tor nami ishletkenlikini éytqan.

Siyasiy közetchi ilshat hesen ependi bu maqale aptorining özini "Uyghur" dep turup bu maqalini yézishigha baha bérip: "Bezi Uyghurlargha sen qandaq Uyghur dep so'al qoyush kérek. Uyghur dégen waqtimizda öz millitining tarixini bilidighan, öz medeniyitidin pexirlinidighan Uyghurlarni közde tutimiz, ular öz kimliki we medeniyetini saqlap qélish üchün tirishidu, buning üchün musteqilliqni birinchi orun'gha qoyidu," dédi.

U bu maqaliside asasen Uyghurlarning musteqilliq herikitining Uyghurlargha paydisiz ikenlikini ilgiri sürmekchi bolghan bolup, bu qarashlirini mundaq besh nuqtidin ipadiligen.

Birinchidin, aptor bu maqaliside, Uyghurlarning musteqilliq herikiti irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush mesiliside yétekchi orunda bolsimu, Uyghurlarning özini özi idare qilish jehettiki köp xil siyasiy idiyesige wekillik qilalmaydu, dégen.

U mundaq yazghan: "Elwette, Uyghur musteqilliq herikiti we bu bayraq astida teshkillen'gen her xil Uyghur teshkilatliri kishilerning diqqitini qozghash jehette muhim rol oynidi. Mushu teshkilatlar bolghachqa Uyghur irqiy qirghinchiliqi ijtima'iy tartqular we gherb hökümetlirining köngül bölüshige érishti. Shundaqtimu köpinche Uyghurlar buni (musteqilliqni) xalimaydu".

Ilshat hesen ependi musteqilliqning Uyghurlar üchün yétekchi idiye ikenlikini, bu maqale aptorining aptonomiyeni xalaydighan bir qisim Uyghurgha wakaliten söz qiliwatqanliqini we musteqilliq bilen aptonomiye uqumlirigha bolghan chüshenchisining tolimu mujimel ikenlikini, xitayning her qandaq aptonomiyesining mahiyette siyasiy aldamchiliq ikenlikini, Uyghur rayoni, xongkong we tibetning buning misali ikenlikini bildürdi.

Ikkinchidin, aptor bu maqaliside, "Shinjang" gha oxshash köp milletlik rayonda melum bir milletke alahide hoquq bérish mahiyet jehettin éytqanda irqchiliqtur, dégen idiyesini otturigha qoyghan.

U özining Uyghurlargha heqiqiy aptonomiye bérishni teshebbus qilidighan ilham toxtining ghayisige qarshi turghanliqini we uning öyige bérip munazirileshkenlikini, axirida uning bilen dost bolup qalghanliqini éytqan hemde her ikki terepning bir nuqtida birlikke kelgenlikini, yeni köpligen Uyghurlarning özining musteqil bolalishigha ishenmeydighanliqini we musteqilliq herikiti bilen siyasiy islamchiliqning munasiwitige guman bilen qaraydighanliqini bildürgen.

Ilshat hesen ependi ilham toxtining shu dewrge nisbeten bir qehriman ikenlikini, halbuki u otturigha qoyghan heqiqiy aptomiyeni telep qilish idiyesining meghlub bolghanliqini bildürdi.

Üchinchidin, aptor bu maqaliside, musteqilliq herikiti bir mezgil pantorkizm bilen zich baghlan'ghan. Emma bügünki künde u siyasiy islam bilen baghlinip ketti. Xitay buni bahane qilip adettiki Uyghurlarnimu basturuwatidu, dégen qarishini otturigha qoyghan.

U mundaq dep yazghan: "Xitay kompartiyesi hazir Uyghur musteqilliq herikitining yétekchi ornidin paydiliniwatidu. On nechche yildin béri xitay xelqi mexsus terbiyelen'gen bölgünchilerni (meyli shinjangdin bolsun yaki teywendin bolsun) xa'in dep qarawatidu, döletning bir pütünlükini dölet üchün eng muhim dewatidu. Gerche xitayda yüz bériwatqan milliy kemsitish, xalighanche tutush we uningdinmu halqighan irqiy qirghinchiliq omumiyyüzlük eybleshke uchrawatqan bolsimu, igilik hoquqigha ige bir döletning öz tupriqining bir pütünlükini qoghdash mesilisi bashqa bir mesilidur".

Analizchilarning qarishiche, aptor bu yerde Uyghurlarning musteqilliq herikitining xitayning ulargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüshige seweb boluwatqanliqini, xitayning igilik hoquqigha hörmet qilish kéreklikini we xitayning zémin pütünlükini qoghdash mesilisining oynishidighan mesile emeslikini bildürmekchi bolghan.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti, istratégiye mutexessisi erkin ekrem ependi bu maqale aptorining qulchiliq idiyesining küchlük ikenlikini, panturkizm heqqide héchnéme bilmeydighanliqini körsitip ötti؛ panturkizm otturigha chiqishtin awwal sherqiy türkistan dewasining bashlan'ghanliqini, Uyghurlarning musteqilliq küreshlirining tarixining uzun ikenlikini bildürdi.

Tötinchidin, aptor bu maqaliside, "Öz teqdirini özi belgilesh hoquqi gerche 'birleshken döletler teshkilati asasi qanuni'da belgiligen bolsimu, emma bu hoquq emeliyette dunyaning her qaysi jayliridiki üzlüksiz ixtilap we toqunushning menbesidur. Rusiye, türkiye, kanada, ispaniye qatarliq döletler buning misalliridur, dep körsetken.

Ilshat hesen ependi bu qarashqa reddiye bérip: "Birleshken döletler teshkilatining milletlerning öz teqdirini özi belgilesh hoquqi toghrisidiki qanuni démokratik ellerde qalaymiqanchiliq tughdurghan emes, belki mustebit döletlerdiki diktatorlar özining jahan'girlik ghayisi üchün shundaq toqunushlarni peyda qilghan," dédi.

Beshinchidin, aptor bu maqaliside, "Xitaylar Uyghurlarning musteqilliq dewasini yaxshi körmeydu. Ularning hésdashliqini qolgha keltürüsh üchün Uyghurlarni öz musteqilliqi we erkinliki üchün küresh qiliwatqan millet emes, belki 'chong sekrep ilgirilesh' we 'medeniyet zor inqilabi' dewridikige oxshash, siyasiy küreshning zerbisige uchrighan 'junggo puqraliri' dep anglitish kérek" dep qarighan.

Erkin ekrem ependi bu qarashqa reddiye bérip mundaq dédi: "Hazirqi zulumni xitayning kona siyasiy zulumigha oxshatqili bolmaydu. Xitay hökümiti Uyghurlarni öz puqrasi dep körgen bolsa, hergiz bu zulumlarni qilmaytti, xitayning meqsiti sherqiy türkistanliqlarni assimilatsiye qilip yoqitish. Xitaylar bilen her qanche yéqin ötken teqdirdimu menggü ulargha bozek bolidighan, qul bolidighan, yoqilidighan gep. Tibet we mongghullargha qarap baqsaqla buni körüwalalaymiz. Allah bizni hör yaratqan, bu hörlükni xitay tartiwalghini üchün, uni qayturuwélish üchün küresh qilishimiz kérek. Milliy kimlikimizni saqlap qélish üchün choqum musteqil bolushimiz kérek".

Ilshat hesen ependining qarishiche, Uyghurlar aptonomiye dep héchnémige érishelmidi, belki bügün irqiy qirghinchiliqqa uchrawatidu. Uyghurlar meyli aptonomiyechi bolsun yaki musteqilchi bolsun, hemmisila Uyghur bolghanliqi üchün xitayning hujum nishanigha aylandi. Shunga bu yerde musteqilliq telep qilish Uyghurlargha ziyanliq bolushi mumkin dégen gep aqmaydu, xitay özidin bashqa milletning hemmisini ya yoqitidu, yaki assimilatsiye qilidu. Uyghurlarning musteqilliqtin bashqa chiqish yoli yoq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet