Уйғур оқуғучиниң хитайдики сәргүзәштлири вә чәтәллик ген тәтқиқатчисиниң хитай билән болған һәмкарлиқи

Мухбиримиз сада
2019-07-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тез сүрәттә көпийиватқан «йепиқ тәрбийәләш лагери» йәни хитайниң җаза лагеридин бириниң көрүнүши. 2018-Йили 3-декабир, атуш.
Тез сүрәттә көпийиватқан «йепиқ тәрбийәләш лагери» йәни хитайниң җаза лагеридин бириниң көрүнүши. 2018-Йили 3-декабир, атуш.
AP

Америка дөләтлик аммиви радийоси 19-июл күни уйғурларға мунасивәтлик бир радийо программиси тарқатқан болуп, униңда америкадики бир уйғур оқуғучиниң уйғур диярида баштин кәчүргән сәргүзәштлири баян қилиниду вә хитай билән ген тәтқиқатида һәмкарлашқан чәтәллик тәтқиқатчиниң уйғурларға кәлтүргән йошурун зийини тәпсилий тонуштурулиду.

«Америкалиқлар қандақ қилип билип-билмәй хитайдики назарәтниң күчийишигә һәмдәмдә болуп қалиду?» намлиқ бу радийо программисиниң алдинқи бөлики нөвәттә америкада докторлуқта оқуватқан, икки йил илгири уйғур дияриға тәтил өткүзүш үчүн қайтқанда хитай сақчилири тәрипидин 28 күн солап қоюлған уйғур яш алим(ялған исим) ниң һекайиси билән башлиниду. Программа төвәндикидәк давамлишиду:

Икки йил илгири алим тәтил үчүн вәтәнгә қайтиш мәқситидә америкадин уйғур дияриға қарап йолға чиққан. Айропилан мәнзилгә қонуши биләнла сақчилар уни айропиландин чүшүрүп, төт саәт уни ахтурған вә соал-сорақ елип барған. Төт саәттин кейин уни «җәмийәт тәртипигә бузғунчилиқ қилған» дегән намда тутқун қилған.

Униңдин кейин сақчилар уни «саламәтлик тәкшүртүш» намида дохтурханиға елип берип, униңға қарита ултра аваз долқунлуқ тәкшүрүш елип барған. Программа давамида мухбир униңдин «бу һамилидар аялларни тәкшүргәндә ишлитилидиған ултра аваз долқунлуқ тәкшүрүш билән охшашму? улар бундақ усулда сизниң нәриңизни тәкшүриду?» дәп сориғинида, у «бәлким ички әзалирим болуши мумкин,» дәп җаваб бәргән.

Арқидинла сақчилар алимни бир өйгә әкирип, униң һәрхил һаләттики йүз шәкли, чирай ипадиси қатарлиқларни сүрәткә тартивалған. Униңдин кейин униң қан әвришкисини елип, исми вә кимлик номури билән биллә бир сандуққа селип қойған. Һәтта уни уйғур йезиқида йезилған бир абзасни үнлүк оқутуп авазини үналғуға еливалған. Мушу вақитта у хитай һөкүмитиниң өзиниң барлиқ учурлирини юқириқидәк усуллар арқилиқ топлаватқанлиқини һес қилған.

Алимниң ейтип беришичә, у өзиниң қан әвришкиси селинған сандуқтин нәччә йүзлигән әвришкилириниң игилириниң исми вә кимлик номури билән биллә қоюп қоюлғанлиқини көргән.

Дохтурханидики «саламәтлик тәкшүрүш» ахирлашқандин кейин, сақчилар уни тутуп туруш орниға апирип қойған. Алим у йәрдики күнлирини хитай компартийәсиниң қизил тәшвиқат филимлирини көрүш, компартийәни мәдһийләш вә «диний ашқунлуқ» қа қарши қаидә-түзүмләрни ядлаш билән өткүзгән.

Шундақ қилип алим 28 күн хитайниң тутуп туруш орнида ятқандин кейин, сақчилар туюқсиз униңға чиқип кәтсә болидиғанлиқини ейтқан. У буни аңлап ахири әркинликкә чиқидиғанлиқи, тәтилни хатирҗәм өткүзүп оқуш башланғанда америкиға қайтип келидиғанлиқи дегәндәк бир қатар «шерин хиял» ларни сүргән. Һалбуки реаллиқ у ойлиғандәк болмиған.

Униң илгири сүрүшичә, сақчилар уни түрмидин чиқирип өйигә апирип қойған. Алимни һәйран қалдурған йери, олтурақ бинаниң ичи-сирти пүтүнләй көзитиш камералири билән қоршалған, әтрапта көплигән аталмиш «хәлққә қулайлиқ сақчи понкити» қурулған, һәттаки олтурақ бинаниң астидики йол бойида сақчи машиниси тохтитилған. Дәл мушу вақитқа кәлгәндә у өзини «үсти очуқ түрмә» дә яшаватқандәк һес қилған.

Алимниң йәниму ичкириләп сөзләп беришичә, у бир күни дости билән сода-сарайға киргәндә, улар ишикниң алдидики тәкшүрүш нуқтисида хитай кимликини сиканирлиған. Нөвәт алимға кәлгәндә у қәтий ойлап бақмиған бир һадисә йүз бәргән, у болсиму сиканирлаш үскүниси сериқ рәңлик сигнални бәргән. Буни көрүп хитай сақчилар уни ишханиға киришкә тәклип қилған вә униңдин бир қисим соалларни сорайдиғанлиқини билдүргән. Өзиниң мутләқ тутулуп кетидиғанлиқини пәрәз қилған алим үмидсизлик билән ишханиға кирип, өзиниң немә ишни хата қилғанлиқини сориғинида, сақчилар униңға «сән әң яхшиси тала-түзгә чиқмай өйүңдә олтур» дәп уни йәткүзүвәткән.

Шуниңдин кейин алим өзиниң кимлик кинишкисида қандақ мәсилә барлиқи һәққидә көп ойланған. Бир күнгә кәлгәндә униң һөкүмәттә ишләйдиған бир дости қол телефонидики мәлум бир юмтал арқилиқ униң салаһийитини тәкшүрүп бәргән. Нәтиҗидә шу айдиң болдики, сақчи понкитида сайриған сериқ рәңлик бәлгә бәргән сигнал әмәлийәттә һөкүмәтниң җинайәт өткүзгәнләрни пәрқләндүрүш үчүн қоллинидиған бир бәлгиси икән. Алимға у достиниң дәп беришичә, сериқ бәлгә қоюлған кишиләр чәтәлгә чиқалмайдикән.

Тәтил ахирлишип йеңи мәвсум башлинишқа йеқин қалғанда бу «шум хәвәр» ни аңлиған алим қаттиқ әндишигә чүшкән. Шундақтиму у һечқандақ ишни билмигән қияпәттә америкиға учидиған айропилан белитини сетивалған. Маңидиған күни у хитай чеграсидин чиқиватқанда, мунасивәтлик хадимлар тәрипидин тутуп қелинған вә төт саәт соал-сораққа учриған вә айропиланға чиқалмиған.

Сақчилар униңға әтиси қайта келишини ейтқан. «Бәлким сақчиларниң идийәси өзгирип қелип мени америкиға йолға селивәтсә әҗәб әмәс» дегәндәк хиялларни көңлигә пүккән алим әтиси айродромға әсли бәлгиләнгән вақиттин хели бурун кәлгән. Қисқа муддәтлик сораққа тартиштин кейин, сақчилар уни айропиланға чиққили қойған.

Мәзкур радийо программисиниң иккинчи бөликидә мухбирниң уйғурларниң ген әвришкисини елиш вә уни хитай пуқралиридин пәрқләндүрүштә хитай һөкүмити билән һәмкарлашқан америкадики даңлиқ университетлардин «йел университети» ниң ген тәтқиқатчиси кәннис кид билән өткүзгән сөһбити аңлиғучиларниң һузуриға сунулиду.

Кәннис кид 2010-йили хитай җамаәт хәвпсизлики министирлиқи тәрипидин бейҗиңни зиярәт қилишқа тәклип қилиниду. Бейҗиңға барғандин кейин у мәзкур министирлиқниң алий дәриҗилик хитай тәтқиқатчи билән көрүшиду. У хитай кәннис кидқа өзиниң ген тәтқиқат саһәсигә қизиқидиғанлиқини һәмдә хитайдики һәрқайси милләтләрниң ген әвришкисини ишлитиш имтиязиниң барлиқини ейтиду вә униңға һәмкарлишиш тәклипини суниду.

Кәннис кид бу тәклипкә дәрһалла қошулиду вә у хитай тәтқиқатчини «йел университети» дики тәҗрибиханисиға тәклип қилиду. Уларниң бир йилға давамлашқан һәмкарлиқида хитай тәтқиқатчи охшимиған милләтләрниң, йәни хитай нишан қилған уйғур, қазақ, таҗик вә қирғиз қатарлиқ милләтләрниң ген әвришкисини қандақ пәрқләндүрүшни өгинивалиду.

Сөһбәт җәрянида мухбир вә кәннис кидниң диялоги төвәндикидәк давамлишиду:

Мухбир: сиз өзиңизни һечнемини хата қилмидим, дәп ойламсиз?

Кәннис кид: мән һечнемини хата қилмидим.

Мухбир: нөвәттә биз һәммимиз бу милләтләрниң ген әвришкисиниң шу кишиниң мақуллуқисиз елинғанлиқини билимиз.

Кәннис кид: у хитай тәтқиқатчи маңа бу әвришкиләрниң игилириниң мақуллуқидин өткәндин кейин йиғилғанлиқини билдүргәниди.

Мухбир: сиз бу һәқтә у хитай тәтқиқатчиға соалму қоймапсиздә?

Кәннис кид: мән немигә асасән униңға соал қойимән?

Америкадики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң бу һадисигә қарита елип барған тәкшүрүшлиридин мәлум болушичә, кәннис кид пәқәт хитай тәтқиқатчи тәминлигән ген әвришкисидин елинған учурлар үстидә тәтқиқат елип бериштин башқа, хитайни өзиниң тәҗрибиханисидики ирсийәт әвришкиси биләнму тәминлигән икән.

Мухбир: нөвәттә хитайниң уйғурларға тутқун қаттиқ қол сиясити һәққидә сизниң аңлиған-билгәнлириңизгә асасән, сиз һәқиқәтән бу ген әвришкиләрниң у хитай тәтқиқатчи ейтқинидәк әвришкә игилириниң иҗазитидин өткәндин кейин йиғилған дегән, гәпкә ишинәмсиз?

Кәннис кид: мән бу гәпкә мутләқ ишинимән дейәлмәймән, бирақ йәнә бир җәһәттин толуқ ишәнмәсликимму мумкин әмәс. Мән кәлгүсидә немә ишларниң болидиғанлиқини биләлмәймән.

Кәннис кидниң әйиблигүчилири униң хитай билән ген тәтқиқати җәһәттин һәмкарлишиш билән биргә, хитайға бир адәмниң уйғур яки әмәсликини пәрқләндүрәләйдиған үскинини қолға чүшүрүшигә ярдәм бәргәнликиниму билдүргән.

Мухбир: ундақта сиз хитай җамаәт хәвпсизлики министирлиқиға сиз тәминлигән ирсийәт әвришкисини ишлитишни тохтитиш һәққидә сөз қилип бақтиңизму?

Кәннис кид: қилдим.

Мухбир: улар тохтитимиз дедиму?

Кәннис кид: улар мениң сөзүмгә җаваб қайтурмиди.

Программа ахирида мухбир америкадики уйғур оқуғучи алимдин кәннис кидниң бу қилмишиға қандақ қарайдиғанлиқини сориғинида, алим җавабән: «адәм болған икән, хаталиқ садир қилиштин сақлиналмайду. Бирақ униң қилғанлири мени йәнила қаттиқ ғәзәбләндүриду. Униң хитай билән һәмкарлишип қилған ғайәт зор тәтқиқати вә шу тәтқиқатниң уйғурларға кәлтүргән йошурун зийиниға нисбәтән мениң униңға ич ағритишим бәсий мүшкүл бир иш,» дәйду.

Йеқиндин буян ген тәтқиқати һәққидә тохтимай елан қилиниватқан мақалә вә доклатлар, шуниңдәк алимниң юқириқи сөзлири кишиләргә «ген тәтқиқати» дегән аталғуниң зади немини көрситидиғанлиқи һәққидә бир соални пәйда қилиду, әлвәттә. Ундақта ген тәтқиқати дегән зади қандақ бир тәтқиқат? у нормалда немиләргә четилиду?

Илгири японийәдә үчәй ракиниң генини тәтқиқ қилишта докторлуқ унваниға еришкән сабиқ ташқи бөлүм дохтури, нөвәттә америкида яшаватқан «америка уйғур бирләшмиси» ниң һәйәт әзаси җүрәт обул әпәндиму бу һәқтә тәпсилий тохталди. Униң дейишичә, ген тәкшүрүш бир адәмниң шәхсийитигә берип тақилидиған болғачқа, бу һәқтә тәтқиқат билән шуғулланғанлар өз тәтқиқатини чоқум мунасивәтлик қанун-низамларға бойсунған асаста елип бериши шәрт икән.

Уйғур диярида 2017-йилидин башланған зор көләмлик тутқундин кейин, хитай һөкүмити уйғур вә башқа йәрлик милләтләрниң ген әвришкисини аталмиш «саламәтликни тәкшүрүш» намида мәҗбурий елишқа қарап йүзләнгәниди. Һалбуки йеқинқи мәзгилдин буян оттуриға чиққан дәлил-испатлардин бу ишларниң пүтүнләй чәтәлләрдики тәтқиқатчиларниң техника билән тәминлиши нәтиҗисидә елип берилиши дуня җамаитини чөчүткән. Мәлум болушичә, ген бир адәмниң барлиқ шәхсий учурини сақлайдиған бир мәхпий амбар болуп, әгәр бу амбар ашкарилинип кәтсә, инсанийәткә нисбәтән интайин хәтәрлик бир ақивәтни кәлтүрүп чиқиридикән.

Җүрәт обул әпәнди хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғурларниң ген әвришкисини йиғиш һадисисини тәһлил қилди. Униң илгири сүрүшичә, бир милләтниң генида ортақлиқ болидикән. Әгәр бу ортақлиқ мустәбит һакимийәтниң қолиға чүшүп қалған вақитта, бир милләткә қарита «ирқий қирғинчилиқ» қилалайдиған дориларниму ясап чиққили болидикән. Нөвәттә хитай һөкүмитиниң қиливатқиниму дәл «ирқий қирғинчилиқ» икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт