Diniy erkinlik we kishilik hoquq organliri: "Tramp hökümiti 'Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni' ni derhal ijra qilishi kérek"

Muxbirimiz erkin
2020-06-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika prézidénti donald tramp muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2017-Yili 13-noyabir, filippin.
Amérika prézidénti donald tramp muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2017-Yili 13-noyabir, filippin.
AP

Amérika prézidénti donald trampning 17-iyun küni "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ge imza qoyup, uning resmiy qanun'gha aylinishi xitayning qattiq hujumigha uchrawatqan mezgilde xelq'ara diniy erkinlik we kishilik hoquq teshkilatliri tramp hökümitini mezkur qanunni derhal ijra qilishqa chaqirdi. Ularning tekitlishiche, tramp hökümiti mezkur qanunni derhal ijra qilip, Uyghurlarni xorlawatqan xitay emeldarlirigha qarita émbargo méxanizmini ishqa sélishi kérek iken.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti 18-iyun küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida tramp hökümitini Uyghurlarni jazalashta jawabkarliqi bar xitay hökümet emeldarlirigha qarita derhal nishanliq émbargo yürgüzüshke chaqirip, "Hökümetning heqiqiy menidiki emeliy herikiti arqiliq xitayning insaniyetke qarshi jinayiti, zamaniwi qullar emgéki we medeniyet qirghinchiliqini eyiblishi kérekliki" ni tekitligen.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel 19-iyun küni ziyaritimizni qobul qilip, hazirqi eng muhim mesile émbargo méxanizmini ishqa sélish ikenlikini bildürdi.

U mundaq dédi: "Qanun tüzüsh amérika démokratik sistémisining terkibidiki muhim jeryan, lékin uni ijra qilish bashqa bir mawzu. Buningdin kéyin bu qanunni ijra qilish toghrisidiki söhbet téximu köp bolushi kérek. Eger undaq bolmighanda bu qanun ötti, dep jayida toxtap qalidighan ehwal kélip chiqidu. Shu sewebtin men özüm yétekchilik qilip xelq'ara diniy ishlar komitétining tünügünki bayanatini berduq. Bu bayanattimu tramp hökümitining dölet mejlisi bilen birlikte derhal bu qanundiki belgilimiler boyiche heriketke ötüshini teshebbus qilduq. Buning birinchi qilidighan ishi émbargo mesilisi."

Bu mesilide xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirimu tramp hökümitining derhal heriketke ötüshini telep qilmaqta. Ularning qarishiche, bu qanunning resmiy küchke ige bolushi bir tarixiy weqe bolsimu, lékin uning roli uning qandaq ijra qilinishigha baghliq iken. Xelq'ara kechürüm teshkilati 17-iyun élan qilghan bu heqtiki bayanatida amérika hökümitining Uyghurlarni depsende qiliwatqan xitay emeldarlirigha qarita derhal tedbir qollinishi, uning "Barliq diniy we étnik az sanliq milletlerni qoghdishi, ularning kishilik hoquqini depsende qiliwatqan hökümetlerni eyiblishi kérekliki" ni tekitligen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining qarishiche, hökümetning mewjut qanunlargha asasen "Shinjang da'iriliri" gha qarita émbargo méxanizmini ishqa sélishi kérek iken. "Uyghur qanuni" da tramp hökümitining dölet mejlisige 180 kün ichide xitay emeldarlirining tizimlikini teminlishi kérek. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri diréktori sofiye réchardson xanim bu qanunning ijra'atida 14-dékabirning pewqullade muhim bir kün ikenlikini bildürdi.

U 19-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Men bizning tingshighuchilirimizgha kalindarining 14-dékabir künige belge qoyup qoyushini tewsiye qilimen. Mana bu kün hökümetning Uyghur qanunigha asasen dölet mejlisige shinjangdiki kishilik hoquq depsendichilikige jawabkar we émbargo yürgüzülidighan xitay emeldarlirining tizimlikini tapshuridighan axirqi küni. Émbargo méxanizmi intayin muhim bir qoraldur."

Xitay hökümiti mezkur qanunni "Shinjangning térrorluq we esebiylikke qarshi turush kürishide yolgha qoyghan tedbirlirige, uning kishilik hoquq weziyitige qara chaplighanliq" dep eyiblep kelmekte. Lékin réchardson xanimning tekitlishiche, "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" bir qanche jehetlerde zor ehmiyetke ige iken.

U mundaq dédi: "Bu qanun bir qanche jehetlerde ghayet zor muhim ehmiyetke ige. U Uyghurlargha alaqidar tunji qanun bolupla qalmay, u dunyaghimu Uyghur we bashqa türkiy musulman milletler duch kéliwatqan kishilik hoquq qabahitining dunyada amérika teripidin étirap qilinishidur. Bu qanunning yene bir muhim teripi amérikadiki Uyghur jama'itining xitay hökümiti teripidin parakendichilikke uchrawatqanliqining étirap qilinishi we ularni qoghdashning qanun ramkisini turghuzup bergenlikidur."

Yawropadiki bezi kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, amérikaning "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" yawropa döletlirigimu Uyghurlarni qoghdashning bir qanuniy ülgisini tiklep bergen. Gérmaniyediki "Tehdit astidiki xelqler teshkilati" ning diréktori ulrix déliyus yawropa ittipaqining amérikani ülge élishi kéreklikini bildürdi.

Ulrix déli'us 19-iyun ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Biz bu toghrisida pütün yawropa ittipaqigha chaqiriq qilip kelduq. Chünki buninggha alaqidar ishlarni yawropa ittipaqidiki ayrim döletler emes, belki yawropa ittipaqi bir terep qilishi kérek. Chünki bu tashqi siyasetke chétilidu. Lékin biz yawropa ittipaqining hazirqi weziyitide uning birer ijabiy qedem élishigha bek ümidwar qarimaymiz. Chünki yawropa ittipaqidiki italiye, polshagha oxshash bezi döletler xitayni tenqidleshni xalimaydu."

Lékin ulrex déliyusning tekitlishiche, "Uyghur kishilik hoquq qanuni" zor tarixiy qedem bolsimu, lékin yenila uning ijra'atighha qarash kérek iken. Ulrex déliyus mundaq deydu: "Toghra, bu qanun nahayiti zor qedem. Lékin biz yenila uning ijra'atigha qaraymiz. Chünki waqitning ötüshige egiship, uning ijra qilinishi aqsap qalmasliqi kérek. Biz amérika hökümitining bu qanunni ishqa sélishini ümid qilimiz. Qanun imzalash bir gep, hökümetning uni ijra qilish bashqa bir gep."

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkelning ilgiri sürüshiche, Uyghur mesilisige amérikaning jiddiy qarishidiki seweb bu amérika üchün siyasiy, ijtima'iy exlaq mesilisi bolupla qalmay, belki dölet bixeterlik mesilisi iken. Nuri türkel mundaq dédi: "Dölet bixeterliki jehettimu Uyghur mesilisi halqiliq bir mesile. Buning sewebi mundaq: xitay hakimiyiti téxnikini tereqqiy qildurghandin bashqa Uyghurlarning hayati we zéminini bir tejribixanidek ishlitip, téxnika jehettiki puqralarni kontrol qilish téxnikisini dunyagha ochuq-ashkara tarqitiwatidu…"

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining bayanatida tekitlishiche, "Xitay kompartiyisi ishlitiwatqan jaza lagérliri, mejburiy emgek, parakendichilik, zorluq xaraktéridiki teqiplesh téxnikiliri diniy erkinlikni basturush, insaniyetke qarshi jinayet, zamaniwi qulluq, medeniyet qirghinchiliqining qoraligha aylan'ghan bolup, buninggha hergiz yol qoyushqa bolmaydiken."

Toluq bet