Analizchilar: xitay hökümiti we emeldarlirini ensiretkini "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ning qaratmiliqi

Muxbirimiz méhriban
2019-12-09
Élxet
Pikir
Share
Print
"Uyghur 2019 namliq" qanun layihisi amérika dölet mejliside awazgha qoyuluwatqan körünüsh. 2019-Yili 3-dékabir, washin'gton.
"Uyghur 2019 namliq" qanun layihisi amérika dölet mejliside awazgha qoyuluwatqan körünüsh. 2019-Yili 3-dékabir, washin'gton.
house.gov

Birnechche kündin buyan xitayning hökümet taratqulirida, 3-dékabir küni amérika awam palatasida maqulluqtin ötken "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" yeni, yeni "Uyghur 2019" namliq qanun layihesige bolghan naraziliq bayanatliri keng da'iride bérilmekte. Shuning bilen bille yene xelq'ara taratqular xewerliride yene Uyghur aptonom rayonidiki bir qisim xitay kadirliri we köchmen xitay puqralirining rayondiki éghir siyasiy weziyet we amérikaning mezkur qanun layihesidiki belgilimilerdin qattiq bésim hés qilip, Uyghur aptonom rayonidin kétishke urunuwatqanliqi ilgiri sürüldi.

Xongkongda chiqidighan "Jenubiy xitay sehiri géziti" we "Gérmaniye awazi" radiyosi qatarliqlarning 4-dékabirdiki xewerliride we radiyomiz xitay bölümi hem gu'angdung bölümi qatarliqlarning 5-dékabirdiki xewerliride, amérika awam palatasida "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ning maqulluqtin ötkenlik xewiri élan qilinishi seweblik, Uyghur aptonom rayonidiki bir türküm xitay kadirliri we xitay köchmenlirining amérikaning jazalash obyékti bolup qélishtin ensirep, Uyghur aptonom rayonidin kétishke urunuwatqanliqi xewer qilindi.

Radiyomiz xitay bölümining 5-dékabirdiki xewiride yene xitay kompartiyesining siyasiy byurosining da'imiy hey'iti wang yangning "Shinjang xizmet ishxanisi" ning bashliqi bolghandin kéyin, 2018-yili 4-ayda, 2019-yili 3-ayda we 2019-yili 7-ayda Uyghur aptonom rayonida élip barghan 3 qétimliq tekshürüshidin kéyin, shi jinpinggha yollighan doklatida, nurghunlighan xitay kadirlirining xitay merkiziy hökümitining rayondiki siyasitidin narazi bolghanliqi we Uyghur aptonom rayonidin kétishke urunuwatqanliqini doklat qilghanliqi otturigha qoyulghan.

Chet'ellerde xitay kompartiyesi hakimiyitige qarshi pa'aliyet élip bériwatqan öktichi teshkilatlardin, amérikadiki "Puqralar küchi teshkilati" ning bashliqi doktor yang jyenli ependining qarishiche, "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ning shexslergiche küchlük qaratmiliqi xitay hökümiti we xitay emeldarlirini qattiq ensiretken muhim amillarning biri.

Yang jyenli mundaq dédi: "Bu qanun layihesidiki 1-mezmun shexslerge qarita jaza qollinish. Bu qanun layiheside yene chén chü'en'goning ismi tilgha élinip, u asasliq jazalash obyékti qilin'ghan. Elwette uningda yene kishilik hoquqni depsende qilghan bashqa emeldarlarmu bar. Birnechche yildin buyan chén chü'en'goni magnitiski qanuni boyiche jazalash teshebbus qilinip kelgen bolsimu emma amérika hökümiti buninggha qarita téxi éniq bir pozitsiye bildürmigen idi. Sewebi siyasiy byuro ichige kirgen yuqiri derijilik bir emeldarni jazalash tizimlikige kirgüzüsh mesilisi talash-tartishqa uchrighanidi. Eger bu qanun layihesi resmiy qanun bolup ijra qilin'ghinida buningda ismi tilgha élin'ghan chén chü'en'goning elwette jazalinishi muqerrer. Yeni chén chüen'go we uning a'ilisidikilerning amérikagha kélishi cheklinidu, uning amérikadiki mal-mülki tonglitilidu dégen gep. Elwette bashqa emeldarlarmu oxshashla jazagha uchraydu dégen gep."

Yang jyenli ependi yene "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" diki belgilimilerge asasen, hetta amérikadiki xitay hökümitining Uyghurlarni basturuwatqan organliri bilen hemkarlashqan xitay shirketliri bilen alaqisi bolghan téxnika shirketliriningmu jazalashqa uchraydighanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "Undin bashqa yene amérika we bashqa döletlerdiki köpligen yuqiri téxnikiliq shirketlerning xitay hökümitining Uyghurlarni solighan 'yighiwélish lagérliri' qurulushi we rayondiki yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisi qurulushini téxnika bilen teminligen uchurlarmu bar. Eger bu qanun layihesi yolgha qoyulsa, bu shirketlerning téxnika we mehsulatlirining xitaygha dawamliq éksport qilinishining aldini alghili bolidu."

Tonulghan obzorchi, amérikada xitay tilida chiqidighan "Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping ependi, mezkur qanun layihesi amérika awam palatasida maqulluqtin ötüshi xitay-emeldarlirigha rohi jehettin éghir bésim élip kélidighanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "Elwette bu qanun layihesi shinjang Uyghur aptonom rayonidiki xitay emeldarliri we kadirlargha rohi jehettin qattiq bésim élip kélidu. Chünki mezkur qanun layihesining élan qilinishi amérikaning Uyghur aptonom rayonidiki basturush weziyitige diqqet qiliwatqanliqini bildüridu. Bu ehwal rayondiki xitay emeldarlarda elwette öz bixeterlikidin ensiresh tuyghusini kücheytiwétidu. Chünki xitay emeldarliri ichide zor köp qismining baliliri amérika qatarliq döletlerde oquwatidu, ularning ichidiki bir qisim parixor emeldarlarning amérikada mal-mülüklirimu bar."

Xu ping ependi yene nöwette Uyghur aptonom rayonidiki xitay hökümitining basturush siyasitige yantayaq bolghan xitay emeldarlirila emes belki adettiki xitay kadirliri we xitay köchmenliridimu ensireshning küchiyip, ularning Uyghur rayonidin kétishke urunuwatqanliqi heqqide xewerlerning köpeygenlikini bildürüp mundaq dédi. "Xitaylarning bu jaydin kétishke urunushi xéli ilgirila bashlan'ghan ehwal, yéqindin buyan éghirlashti dések bolidu. Chünki biz xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan yuqiri bésimliq, qebih we chékidin ashqan basturush siyasitining u jaydiki xitaylar bilen Uyghurlar otturisidiki ziddiyetni kücheytiwetkenlikini tesewwur qilalaymiz. U yerdiki xitay puqraliri özini bixeter hés qilmaydu. Ular dostane bolmighan keypiyatta yashaydu. Hetta özlirige bolghan düshmenlik keypiyatini sézidu. Chünki xitay kommunist hökümiti Uyghurlarni rehimsizlik bilen basturghanda ularning medeniyitini étiqadini yoqitishqa urun'ghinida elwette u jaydiki Uyghurlarning xitaylargha bolghan öchmenliki küchiyidu. Ikki millet otturisidiki munasiwitimu yamanlishidu. Shunga bundaq muhitta yashashni xalimighan xitay kadirliri we puqraliri elwette öz bixeterlikidin ensirep bu jaydin kétishke urunidu."

Xu ping ependi yene Uyghur rayonidiki xitay hökümet kadirlirining heqqaniyette turushi kéreklikini tekitlep, "Uyghur aptonom rayonida xizmet qiliwatqan xitay kadirlar Uyghurlarning basturulush weziyitige qarita süküt qilmasliqi, ularning rayondin qéchish yolini emes belki xitay hökümitining Uyghurlarni basturush siyasitige qarita naraziliqini ipadileshke jür'et qilalaydighan rohi bolushi kéreklikini bildürdi.

Uning igiliri sürüshiche, xitay da'irilirining Uyghur diyaridiki heddidin ziyade qattiq qol siyasiti, hemme yerde nazaret sistémisi ornitishi we jem'iyette jiddiylik qaplishimu xitay ahaliliride bésim peyda qilip, ularning bu rayondin tinch bolghan ichkiri xitaygha kétish xahishini kücheytiwetken bolushi mumkin.

Chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliridin dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependimu ziyaritimizni qobul qilip öz qarashlirini otturigha qoydi.

Dilshat rishit ependi bayanida özining yéqinda alghan uchurliridin, xitay hökümitining Uyghurlargha qarita amérika awam palatasida maqullan'ghan "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ge qarita naraziliq teshwiqatini kücheytkendin bashqa, heqiqeten xitay köchmenliride wehimilik keypiyatning kücheygenlikige da'ir xewerlerni alghanliqini bildürdi.

Dilshat rishit ependining qarishiche, xitay hökümitining 3-dékabir amérika awam palatasida maqullan'ghan "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ge u qeder qattiq naraziliq bildürüshige seweb bolghini, mezkur qanun layihesining xitay emeldarlirini jazalashtiki qaratmiliqidin bashqa yene qanun Uyghurlarning amérika qatarliq döletlerning Uyghurlar uchrawatqan basturushqa qarita tedbir qollan'ghanliqidin jasaretlinishidur.


Toluq bet