«Уйғур-2019» қанун лайиһәсиниң мақуллиниши вә хитайниң лагерлар һәққидики һөҗҗәтлириниң ашкарилиниши түркийәдә зор ғулғула қозғиди

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2019-12-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә парламент әзаси олҗай килавуз әпәнди түркийә парламентида пүтүн дуняни уйғурлар үчүн һәрикәт қилишқа чақирмақта. 2019-Йили декабир. (Иҗтимаий таратқуларда елан қилинған синдин елинған)
Түркийә парламент әзаси олҗай килавуз әпәнди түркийә парламентида пүтүн дуняни уйғурлар үчүн һәрикәт қилишқа чақирмақта. 2019-Йили декабир. (Иҗтимаий таратқуларда елан қилинған синдин елинған)
RFA/Azigh

Йеқиндин буян «ню-йорк вақит гезити» тәрипидин хәлқараға ашкариланған хитай һөкүмитиниң лагерлар һәққидики мәхпий һөҗҗәтлири түркийә мәтбуатлири вә сиясийонлири тәрипидин қаттиқ әйибләнди. Уйғурларға қаритилған системилиқ ассимилятсийә вә бастуруш сиясәтлириниң хитай мәркизи һөкүмитиниң биваситә буйруқи билән иҗра қилиниватқанлиқи ашкариланған һөҗҗәтләр билән испатланған болуп, түрк мәтбуатлирида бу тоғрилиқ хәвәрләр кәң йәр алди.

Түркийәдики мәтбуатларда «хитайниң пули мусулман дунясиниң еғизини җимиқтурди», «зулум лагерлириниң ишлитилиш қолланмиси», «хитайниң шинҗаңдики бисим сиясәтлириниң бәлгилири оттуриға чиқти» қатарлиқ намларда ашкариланған һөҗҗәтләр кәң тонуштурулди. Буниң билән бирликтә уйғурларға мунасивәтлик һөҗҗәтләр түрк мәтбуатлириниң мәхсус сәһипә язғучилири тәрипидин анализ қилинди.

«Қарар» гезитиниң мәхсус сәһипә язғучиси, хәлқаралиқ мунасивәт вә сиясәт билими мутәхәссиси мәнсур ақ гүл әпәндимниң «хитайниң қилалайдиған әң тоғра иши. . .» Намлиқ обзори буларниң бири болуп, аптор мақалисидә йеқинда ашкариланған һөҗҗәтләр түпәйли хитайниң уйғур сиясити вә лагер мәсилисини инкар қилалмайдиған һалға чүшүп қалғанлиқини ейтқан. Мақалидә аптор хитайниң уйғур сияситини қаттиқ тәнқидлигән болуп, түркийәниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға охшаш хәлқаралиқ органлар арқилиқ уйғур мәсилисини күнтәртипкә илип келишиниң ақиланилик болидиғанлиқини оттуриға қойған. Аптор мақалисидә йәнә түркийәниң биваситә уйғур мәсилисидә хитайни тәнқид қилишиниң түркийәни бәзи иқтисадий имканлардин мәһрум қалдуридиғанлиқиниму тәкитлигән.

Уйғур райониға мунасивәтлик һөҗҗәтләр елан қилинғандин кийин истанбул университетиниң оқутқучи доктор өмәр қул әпәндимму бир парчә мақалә елан қилған болуп, мақалидә хитайниң уйғур сияситидики һәқиқий йүзиниң испати һесаблинидиған һөҗҗәтләрни анализ қилған. Доктор өмәр қул әпәндим мақалисидә «күнмиң вәқәси» йүз бәргәндә әтраптики сақчиларниң инкас билдүрмигәнликигә әҗәбләнгәнликини, бирақ кейинки вақитларда уйғур районида әң қараңғу дәврниң башланғанлиқини көрүп ишларниң сәвәбини техиму яхши чүшәнгәнликини ейтқан.

Биз йеқинда түркийә дөләт телевизийәсиниң зияритини қобул қилған «уйғур агентлиқи» ниң қурғучиси таһир имин әпәндимни зиярәт қилдуқ. Таһир имин әпәндим түркийә мәтбуатлириниң уйғур мәсилисигә болған позитсийәси һәққидә тохтилип мундақ деди: «америка дөләт мәҗлиси авам палатаси уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәсини мақуллиғандин кийин түркийә ахбаратлирида яки шәхси таратқуларда уйғурларниң нөвәттики әһвали вә бу дуч келиватқан мәсилиләрни һәл қилишта ғәрбиниң башламчилиқ рол ойнаватқанлиқиға актип вә иҗабий баһа беришқа башлиди. ‹Ню-йорк вақит гезити' өткән айниң ахирида ашкарилиған хитайниң уйғурларни бастуруш һәққидики мәхпий һөҗҗәтлиридин кейинму кәң ғулғула қозғалған вә мәтбуатларда кәң орун берилгән. Бу иҗабий бир йүзлиниш дәп қараймән. Болупму түркийә һөкүмитиниң хәлқараға тарқитидиған ахбарат васитилиридә уйғурларға ярдәм қиливатқан ғәрб дөләтлириниң еливатқан қәдимлирини, уйғурларниң бастурулушиға аит хитайниң һәрикәтлирини тәпсилий баян қилиши вә кәң көләмдә дуняға аңлитиши түркийә һөкүмитиниң хәлқара билән бир сәптә туруп, дөләт образини яхшилаш үчүн қиливатқан һәрикити дәп қараймән. Шундақла түркийәдики бир қисим актип кишилик һоқуққа көңүл бөлидиған, демократийә вә кишилик һоқуқни қоғдайдиған зиялийларниң һөкүмәткә бисим чүшүрүштики, болупму бир қисим таратқуларниң һөкүмәткә уйғурлар үчүн қәдәм илишқа бисим чүшүрүшидики яхши васитә дәп қараймән.»

Ашкариланған һөҗҗәтләр йәнә сиясийонларниңму җиддий диққитини тартқан болуп истанбул милләт вәкили мустафа йәнәр оғли тивиттерда инкас билдүрүп: «ашкариланған һөҗҗәтләр хитайниң шинҗаң районидики уйғур түрклиригә қаритилған, инсанлиққа қарши җинайәт шәкилләндүргән сиясәтлирини дәлиллигән. Милйонлиған мусулман системилиқ шәкилдә йоқ қиливетилиш хәвпи астида» дегән. «Гәрчәк гүндәм» гезитиниң хәвәр қилишичә, мустафа йәнәр оғли йәнә түркийә милләт мәҗлисидә бир қисим уйғур вәкилләр билән учрашқан болуп, уйғур мәсилисиниң түркийәдә техиму кәң аңлитилиши керәкликини тәкитлигән.

Мәхпий һөҗҗәтләр ашкариланғандин кийин 29-ноябир хитай кишилик һоқуқ фондиниң рәиси хуаң миңфу йетәкчиликидики һәйәтни күтүвалған түркийә милләт мәҗлиси кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси һакан чавушоғлиму хәлқара мустәқил тәшкилатларниң шәрқи түркистанға баралиши керәкликини ейтқан. Мәзкур вәқә түркийә милләт мәҗлисидә һәрқайси партийәләр тәрипидин кәскин муназирә қилинған.

3-Декабир күни «уйғур-2019» намлиқ қанун лайиһәсиниң америка авам палатаси тәрипидин мақуллиниши түркийәдики уйғур мәсилиси һәққидики талаш-тартишларни техиму күчәйткән болуп, җумһурийәт хәлқ партийәси милләт вәкили йилмаз өзтүрк бу тоғрилиқ баянат берип мундақ деди: «тәхминән бир милйонға йеқин уйғур хитайда йиғивелиш лагерлирида зулумға учраватиду. Түркийә буниңға йетәрлик көңүл бөлмәйватиду. Бу мәсилиниң америкада күнтәртипкә келиши вә лайиһәниң авам палатаси тәрипидин мақуллиниши яки хитайға қарши ембарголарниң йолға қоюлуши қатарлиқларни анализ қилғанда, биз өз қериндашлиримиз вә тилдашлиримизни қоғдаш үчүн үлгә болушни халайттуқ. Лекин түркийә бу мәсилиләрни хитай билән болған мунасивәттә көрмәскә селиватиду. Унтумаслиқимиз керәкки бу интайин назук мәсилә. Балиларниң бу хил лагерларға солиниши биз қобул қилалайдиған мәсилә әмәс вә хитайниң сирттин кәлгән авазларға ‹бизниң ички ишимизға арилашмаңлар' дегән позитсийәниму қобул қилғини болмайду.»

Биз ашкариланған һөҗҗәтләр вә америка авам палатаси тәрипидин мақулланған «уйғур-2019» қанун лайиһәсиниң түрк сиясий сәһнисигә көрситидиған тәсири һәққидә доктор өмәр қул әпәндимни зиярәт қилдуқ. Өмәр қул әпәндим бу һәқтә тәпсилий тохталди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт