Қазақистанлиқ мутәхәссисләр "уйғур қирғинчилиқи" мунасивити билән явропа иттипақи вә хитай мунасивәтлири һәққидә пикир билдүрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-03-26
Share
Америка, канада вә голландийә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ җинайитини етирап қилди
Yettesu

Йеқинда явропа иттипақиға әза мәмликәтләр, шуниңдәк америка, әнглийә вә канада қатарлиқ 30 дөләт хитайниң уйғур елидә йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи түпәйли хитайға қарита җаза елан қилғаниди. Бәзи дуня аммиви ахбарат васитилириниң мәлумати бойичә, буниңдин 32 йил илгири, йәни 1989-йили бейҗиңниң тийәнәнмен мәйданида оқуғучиларниң наразилиқ һәрикитини бастуруш мунасивити билән явропа иттипақи хитай даирилирини худди шундақ җазалиғаникән. явропа иттипақи хитайниң юқири дәриҗилик әмәлдарлириға җаза йүргүзүп, узун өтмәйла хитай явропалиқ дипломатларға қарши қайтурма җаза елан қилди. Бу мәсилиму мәтбуатларда кәң даиридә йорутулмақта.

"қазақ ахбарат бюроси" елан қилған "явропа иттипақи вә хитай өз ара җазаларни алмаштурди" намлиқ мақалида көрситилишичә, явропа иттипақи хитайни уйғур қирғинчилиқида әйиблигән болуп, буниңға хитайниң уйғур районида инсан һәқлирини давамлиқ бузуп кәлгәнлики сәвәб болғаникән. Җазалаш тизимиға хитайниң төт әмәлдари вә бир мәһкимиси киргүзүлгән. Өз нөвитидә хитайму явропа иттипақиға тез арида җаваб қайтуруп, он әмәлдар вә төт мәһкимигә җаза елан қилғанлиқини билдүргән.

Русийәниң "та с с" ахбарат агентлиқи елан қилған "хитай ташқи ишлар министирлиқи явропа иттипақиниң'уйғурларни әзгәнлики үчүн‹хитайға қарши җазаси түпәйли наразилиқ билдүрди" дегән мақалиниң аптори пйотр ковалйоф бейҗиң мәтбуатлириға таянған һалда, хитайниң явропа иттипақиға қаттиқ наразилиқ билдүргәнликини, уйғурларниң хитай тәрипидин тәқиб қилиниватқанлиқиниң явропа иттипақиниң хитайға қарши җаза елан қилғанлиқиға сәвәб болғанлиқини оттуриға қойған. Мақалә аптори уйғурларниң ислам диниға етиқад қилидиған әң көп санлиқ милләт икәнликини илгири сүргә. Шуниң билән бир қатарда пйотр ковалйоф бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң инсан һәқлири бойичә алий комиссари башқармисиниң билдүрүшигә асаслинип, уйғур районида бир милйонға йеқин уйғурниң "тәрбийәләш лагерлири" да тутуп туруватқанлиқини оттуриға қойған.

Радийомиз зияритини қобул қилған сиясәтшунас пйотр свойик әпәнди мундақ деди: "җазалар, биринчидин, бир нишанғила қаритилған, иккинчидин, символлуқ характергә игә, йәни уларниң һәқиқәтәнму бир нәтиҗә бериши гуман туғдуриду. Хитайму башқа мәмликәтләрниң униң тәрәққиятини тосуш, дунядики иқтисадий җәһәттин күчлүк мәмликәт болушидин мәһрум қилиш һәрикитини қиливатқанлиқини чүшиниватиду. Мана бу вәзипә хитайни америка вә явропа базиридин сиқип чиқиш арқилиқ әмәлгә ашиду. Лекин бу хитай үчүн сир әмәс. Хитай буниңға тәйярлиқ қиливатиду. Хитай явропа билән алақилирини бузувелиш тәрәпдари әмәс, әксичә, уларни сақлап қелишқа тиришиду. Шуниң үчүн бу җазалар хитай иқтисадиға қаттиқ тәсирини йәткүзәлмәйду. Бу җазалар шундақла уйғур вә башқа милләтләрниң әһвалини яхшилашқиму тәсир қилалмайду. Хитай өз ичидики мәсилиләрни өзиниң игилик ишлири дәп қарайду. Шуниң үчүн у сирттин униң ишлириға арилишишқа һәргиз йол қоймайду, мундақ әйибләшләрни даим инкар қилиду һәм уларға писәнтму қилмайду".

Сиясәтшунас җасарал қуванишалин әпәндиниң қаришичә, һазир хитай өзини дунядики алдинқи қатарлиқ болмисиму, америка билән тәң мәмликәт һесаблап, һеч ким униңға қаршилиқ билдүрәлмәйдикән. Хитайниң явропа иттипақиға шундақла җаза билән җаваб қайтуруши буниң ярқин испатикән.

Җасарал қуванишалин мундақ деди: "бирақ хитай унчилик дәриҗидә чиң әмәс. У мәйдисини кериватиду. Әмма америка, явропаниң җазалири хитайни әндишигә селиватиду. Болупму шинҗаңдики ишләпчиқириш мәһкимилиригә қоюлған җазалар уни қаттиқ биарам қилмақта. Бу хитай үчүн чоң зәрбә. Әлвәттә, хитай өз иқтисадини күчәйтти, күч-қуввәт топлиди. Лекин явропа иттипақиниң салған җазаси бу һәқиқәтәнму хитайни тәвритидиған бир һәрикәт. Хитай пәқәт һакавурлуқ билән шуғуллиниватиду. Хитайниң өзини мундақ тутуши ғәрбни техиму еғир җазалар қоллинишиға мәҗбур қилиду, дәп ойлаймән. Бизму шуни халаймиз. Шундақ болған тәқдирдә биз шәрқий түркистандики қериндашлиримизниң әһвалини яхшилалаймиз."

Җасарал қуванишалин мусулман вә мәркизий асия мәмликәтлириниң хитайниң иқтисадий беқиндилиқтин қутулалмай, бу мәсилидә сүкүт сақлап ятқанлиқини илгири сүрди.

Радийомиз зияритини қобул қилған дуня уйғур қурултийиниң мәслиһәтчиси, қазақистан журналистлар иттипақиниң әзаси риза сәмәди әпәнди хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқи сәвәблик явропа иттипақиниң хитай әмәлдарлириға җаза елан қилишиниң хитай басқунчилириға қарши берилгән әмәлий чарә-тәдбир икәнликини, бу җазаниң дәрдмән уйғур хәлқи билән бирликтә барлиқ ақ нийәтлик хәлқләрни хурсән қилип, қоллашқа сазавәр қилғанлиқини көрситип, мундақ деди: "буниңдин һошини йоқитип қойған хитай алди-кәйнини ойлимайла уйғурларниң дәһшәтлик паҗиәсигә қарши актип паалийәт елип барған бир қисим явропа сиясийонлириға җаза қобул қилғанлиқини билдүрүш арқилиқ өзиниң уятсизлиқини, ялғанчилиқини хәлқи аләм алдида йәнә бир қетип ашкарилиди. Хитайниң явропа иттипақиға қарита һәр хил шәкилдә бесим ишлитишкә башлиғанлиқи өзиниң кәлгүсигә гуман вә әндишидә қеливатқанлиқиниң бир испати икәнликини чүшүнивелиш тәс әмәс. Уйғур хәлқи басқунчи хитайниң хуй-пәйлини башқа хәлқләргә қариғанда наһайити яхши билиду. Хитай адаләт вә һәқиқәтни задила етирап қилмайду. явропа иттипақи хитайниң зораванлиқ маһийитини әмди чүшәнгән болса керәк. Әмди у бу тәһдиткә қарита америкиниң хитайға қарши бирликтә тақабил туруш чақириқиға қошулуши тәбиий, дәп ойлаймән."

Игилишимизчә, 25-26-март күнлири бирюсселда явропа иттипақиға әза мәмликәтлириниң учришиши бәлгиләнгән болуп, униңға америкиниң йеңи президенти җозеф байден интернет арқилиқ қатнишидикән. Учришишта корона вируси вабасиға қарши бирликтә күрәш қилиш, аләмшумул килимат өзгиришлири, сода вә мәбләғ, шуниңдәк явропа иттипақи вә америкиниң хитай вә русийә билән мунасивәтлири охшаш мәсилиләр қарилидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт