Ши җинпиңниң "уйғур қирғинчилиқи" ни кеңәйтиштики алтә қорали

Мухбиримиз нуриман
2021-06-29
Share
Ши җинпиңниң Хитай рәиси ши җинпиңниң сүрити екранда көрситилгән хотән базириға кириш еғизиниң тәкшүрүш понкитида қатар өчирәт турған уйғурлар. 2017-Йили 3-ноябир, хотән.
AP

Йеқинда елан қилинған хитайниң 2020-йиллиқ нопус тәкшүрүш доклатидики уйғур райониниң нопус тәкшүрүшидики мәлуматларға асасланғанда, хитай һөкүмити уйғурларға қаритилған бастурушни кеңәйткән. "ню-йорк вақит гезити" өткән йили ашкарилиған һөҗҗәттә хитай рәис ши җинпиңниң 2014-йили "уларға қилчиму рәһим қилмаслиқимиз керәк" дегәнлики оттуриға чиққан иди.

2014-Йилидин 2021-йилиғичә болған йәттә йил җәрянида ашкариланған һөҗҗәтләр вә лагер шаһитилириниң гуваһлиқлири, ши җинпиңниң пиланлиғанлирини әмәлгә ашуруш йолида җиддий қәдәм алғанлиқини көрситип бериду.

Йеқинда "хәвәр 18" тори "қилчиму рәһим қилмаслиқ: ши җинпиңниң шинҗаңдики уйғур қирғинчилиқини кеңәйтиштики алтә қорали" сәрләвһилик бир парчә мақалә елан қилған. Мақалидә хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан "ирқий қирғинчилиқи" ни иҗра қилиштики алтә қорали тонуштурулған болуп, улар төвәндикичә:

Хитайларни уйғур райониға көчүрүш.

Хитайларни уйғур районидики асаслиқ ишчи-хизмәтчигә айландуруш.

Уйғурларниң диний етиқади болған ислам динини хитайчилаштуруш.

Уйғурлар нопусниң көпийишини контрол қилиш.

Уйғурларни җаза лагерлириға солаш.

Уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиш.

Дуня уйғур қурултийи хитай ишлири комитетиниң мудири илшат һәсән әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан сиясәтлири йеңидин башланған әмәс, узун йиллардин бири давам қилдуруватқан бир сиясәт. Хитай пәқәт 2009-йилидики 5-июл вәқәсидин кейин, бу сияситини очуқ-ашкара, пиланлиқ йүргүзүшкә башлиди."

Германийәлик тәтқиқатчи доктор адрян зензниң "уйғурларниң нопус үстүнлүкини өзгәртиш қурулуши: бейҗиң даирилириниң җәнубий шинҗаңдики нопусни әлалаштуруш истратегийәси һәққидә тәһлил" сәрләвһилик илмий доклатида көрситлишичә, хитай һөкүмити уйғур районида уйғур нопусиниң мәркәзлишип ‍олтурақлишиш һадисисини "сиясий тәһдит" дәп қариған. Уйғурларниң тарим вадисидики нопус нисбитидә мутләқ үстүнлүкни игиләш һалитини бузуп ташлаш үчүн хитай һөкүмити уйғурлар билән хитайларни арилаш олтурақлаштуруш, уйғур деһқанлирини "ешинча әмгәк күчи" дегән намда хитай өлкилиридики завутларға әрзан әмгәк күчи қилип йөткәш, уйғурларни зор көләмдә лагерларға қамаш қатарлиқ усулларни қолланған. Уйғур райониға милйонлиған хитай көчмәнлирини йәрләштүргән. "узақ мәзгиллик әминлик" үчүн хитай һакимийити "уйғурларниң туғулушини мәҗбурий чәкләш" тәдбири арқилиқ уйғур нопусиниң көпийишини қаттиқ контрол қилған.

Илшат һәсән әпәнди хитай рәис ши җинпиң ейтқан "қилчиму рәһим қилмаслиқ" йолйоруқиниң маһийити һәққидә мундақ деди: "хитай һакимийити уйғурларға икки йол тутқан: хитайлаштуруш вә хитайлашмиғанларни йоқитиш."

Доктор адрян зензниң доклатида йәнә мундақ мәзмунлар йәр алған иди: "өткән бирнәччә йилдин буян изчил иҗра болуватқан көплигән нопус контроллуқи тәдбирлири түпәйлидин йәрлик милләтләрниң нопуси азийип, 2040-йилиға барғанда тарим вадисидики уйғурлар тоққуз яки тоққуз йерим милйончә нопустин ашмайду. Әмма бу вақитқа барғанда, тарим вадисидики төт вилайәттә хитайларниң сани аз дегәндиму икки милйонға йеқин көпийиду һәмдә уларниң нопустики нисбити 20 пирсәнткә йеқинлап қалиду."

Адрян зенз бу һәқтә мундақ дегән: "бу хил аста сүрәтлик өзгиришни ташқий дуня асанлиқчә байқиялмайду. Бундақ болғанда сан җәһәттә азайған аһалини ассимилиятсийә қилиш һәмдә контрол қилиш техиму асанға чүшиду."

Ахирида илшат һәсән әпәнди мундақ деди: "дуня ойғиниши керәк. Хитай бу усулларни уйғурларғила әмәс, бәлки хоңкоң вә тибәттиму ишлитиватиду. Хитай дуняға бир балайиапәт, шуниң үчүн уни тосуш керәк."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт