Atlantik muhakimisi: “Uyghurlar mesilisi qirghinchiliq süpitide hel qilinishi lazim!”

Muxbirimiz eziz
2022.09.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Atlantik muhakimisi: “Uyghurlar mesilisi qirghinchiliq süpitide hel qilinishi lazim!” Nyu-york shehiridiki dangliq aqillar merkezlirining biri bolghan atlantik kéngishi (Atlantic Council) chaqirghan Uyghurlar heqqidiki muhakime yighinidin körünüsh. 2022-Yili 19-séntebir.
atlanticcouncil.org

Uyghur diyaridiki siyasiy basturush we qirghinchiliq bashlan'ghili alte yil bolghanda dunyadiki eng chong xelq'araliq teshkilat bolghan birleshken döletler teshkilati (b d t) axirqi hésabta Uyghur diyarining nöwettiki weziyitige béghishlan'ghan bahalash doklatini élan qildi. Doklatta xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qilmishi heqqide toxtilip “Xitay hazir insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatqan bolushi mumkin” dep xulase chiqirildi. Buning bilen yillardin buyan herqaysi puqrawiy teshkilatlar, aqillar merkezliri we bir qisim gherb hökümetliri qayta-qayta tekitlep kéliwatqan Uyghur diyaridiki qirghinchiliq, milliy we diniy kimlikni öchürüp tashlash urunushliri hemde mejburiy emgek qilmishining heqiqetenmu mewjut ikenliki, bu xil pikir éqimining qandaqtur amérika yaki bashqa bir gherb dölitining “Siyasiy oyuni” emes, eksiche ré'alliqning inkasi ikenliki biwasite halda ispatlandi. Ene shu sewebtin dunyadiki herqaysi axbarat sahesi bu doklatni hemde uningdiki axirqi xulasini bes-beste xewer qilip, bu hal dunya miqyasida yene bir qétim Uyghurlar mesilisi heqqide zor daghdugha qozghidi.

Nyu-york shehiridiki dangliq aqillar merkezlirining biri bolghan atlantik kéngishi (Atlantic Council) chaqirghan Uyghurlar heqqidiki muhakime yighinigha atlantik kéngishining tetqiqatchisi, kishilik hoquq mesililiri adwokati reyhan es'et riyasetchilik qildi. 2022-Yili 19-séntebir.
Nyu-york shehiridiki dangliq aqillar merkezlirining biri bolghan atlantik kéngishi (Atlantic Council) chaqirghan Uyghurlar heqqidiki muhakime yighinigha atlantik kéngishining tetqiqatchisi, kishilik hoquq mesililiri adwokati reyhan es'et riyasetchilik qildi. 2022-Yili 19-séntebir.
atlanticcouncil.org

B d t ning nyu-york shehiridiki bash shtabida chaqirilghan 2022-yilliq qurultiyi bashlan'ghan mezgilide bu mesile yene bir qétim tilgha élindi hemde qurultaygha qatnishiwatqan herqaysi dölet rehberlirining diqqitige sunuldi. Nyu-york shehiridiki dangliq aqillar merkezlirining biri bolghan atlantik kéngishi (Atlantic Council) 19-séntebir küni chüshtin kéyin chaqirghan Uyghurlar heqqidiki muhakime yighini ene shu xil dunyawi inkaslarning biri boldi.

“Xitay hökümitining Uyghurlarni nishan qilghan insaniyetke qarshi jinayetlirige dunyawi inkas” témisidiki bu yighin'gha atlantik kéngishining tetqiqatchisi, kishilik hoquq mesililiri adwokati reyhan es'et riyasetchilik qildi. U Uyghur diyaridiki siyasiy krizisning omumiy ehwali, b d t ning roli qatarliqlarni qisqiche eskertip ötkendin kéyin yighin ishtirakchilirini sözge teklip qildi.

Kanada hökümitining b d t da da'imiy turushluq bash elchisi bob rey (Bob Rae) aldi bilen söz élip bu mesile heqqidiki qarashlirini bayan qildi. Uning qarishiche, b d t gha eza bolghan xitay hökümiti kishilik hoquq mesiliside izchil dawam qilip kelgen ikki xil ehwal mewjut bolup, uning biri xitay hökümiti héchqachan “B d t ehdinamisi” da belgilen'gen kishilik hoquq mesilisidiki mejburiyitini étirap qilip baqmighan. Yene biri bolsa kishilik hoquq mesilisi toghrisida tenqidlen'gen haman xitay hökümitining “Bashqilar özining péshanisini siliwétip andin gep qilsun” dégen mentiqini kötürüp chiqirishi bolghan. Buningda ular hedise amérika, kanada we awstraliyediki yerlik xelqning qirghin qilinishini alahide tekitlep: “Bashqilar özi qilghan ishni untup qélip bizni soraqqa tartiwatidu” dégen pikirni algha sürüshke urunup kelgen. Ular mushu arqiliq “Bu ish bilen bashqilarning néme kari?” dégen uchurni ipade qilghan. B d t ning Uyghur diyari heqqidiki doklati élan qilin'ghandin kéyinmu ular tézdin buni “Qanunsiz we saxta doklat” dep jakarlighan. Chünki bu doklat xitay hökümitining Uyghurlarni nishan qilghan basturushlirining “Insaniyetke qarshi jinayet” ikenlikini pash qilghan. Shuningdek Uyghurlarning tili, medeniyiti, diniy étiqadini yoqitish herikitining dawam qiliwatqanliqini otturigha qoyghan. Bular bolsa xitay hökümiti imza qoyghan xelq'ara qanunlardiki belgilimilerge pütünley xilap bolghan qilmishlar hésablinidu. U sözining axirida milyonlighan Uyghur yighiwélish lagérlirigha qamiliwatqanda yéngidin wezipige olturghan wolkér türk (Volker Turk) ning bu jehettiki mejburiyitining téximu éghirlaydighanliqini, emma uni bu jehette ijabiy netijilerni qolgha keltüreleydu, dep ishinidighanliqini, xitay hökümiti etrapliq pilanlash arqiliq barliqqa keltürgen bu xil kirizisni hel qilish üchün téximu küchlük bolghan jaza tedbirlirini otturigha chiqirish lazimliqini alahide tekitlidi.

Shu qatarda amérika qoshma shtatliri (a q sh) ning b d t da turushluq mu'awin bash elchisi jéffériy préskot (Jeffrey Prescott) ependimu alahide söz aldi. U b d t ning Uyghur diyari heqqidiki bahalash doklatigha yuqiri baha bérish bilen birge Uyghur diyarida boluwatqan ishlargha dunyaning téximu zor derijide ehmiyet bérishi lazimliqini alahide tekitlidi. Uning bayan qilishiche, amérika prézidénti jow baydén Uyghur diyaridiki zulumlarning özi üchün aldin oylishidighan mesililerdin bolup qalghanliqini éniq eskertken. Shuning üchün nöwette Uyghurlar mesilisi baydén hökümitining aldin oylishidighan mesililiri qataridin orun alghan. Ene shundaq bolghanliqi üchün amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkén “Shinjangda boluwatqan ishlar qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet” dep qayta mu'eyyenleshtürgen. Yene bir yaqtin del mushu xil ré'alliq tüpeylidin a q sh ning b d t diki bash elchisi tomas grénféyld xanim (Thomas Greenfield) b d t munberliride Uyghur diyarigha yüksek ehmiyet bérish heqqide köp qétim söz qilghan hemde b d t kishilik hoquq kéngishining Uyghur diyari heqqidiki doklatni bésip qoymay élan qilishigha heydekchilik qilghan. Shunga bu jehetlerdiki ehwallarni tilgha élip eyiblep qoyushla kupaye qilmaydighan bolghanliqi üchün emeliy heriket qatarida amérika hökümiti Uyghurlar heqqidiki qanun layihelirini mutleq üstün awaz bilen maqullighan. Nöwette bu qanun layiheliri ijra qiliniwatqan bolup, yawropa ittipaqimu mushu xildiki qanun layihelirini wujudqa chiqirishning tunji qedimini bésishqa yüzlen'gen hemde mejburiy emgek mehsulatlirini cheklimekchi bolghan. Emdi bu heqte téximu küchlük heriket qollinishning zörür ikenliki aydinglishishqa bashlighan. Chünki xitayning bu xildiki zulumi hazir xitay chégrasidin halqip xelq'aragha, jümlidin amérika tupriqigha kéngeygen. Bundaq ehwalda amérika, kanada, yawropa ittipaqi qatarliqlar téximu köp döletler bilen hemkarliship bu sahediki hemkarliqni téximu zoraytishqa mohtaj iken.

Yighinning ikkinchi bölüki muhakime basquchi bolup, buningda herqaysi sahedin kelgen mutexessisler Uyghur diyaridiki weziyet hemde körülüwatqan mesililer heqqide toxtilip ötti. Reyhan es'et Uyghur diyaridiki lagérlarning türmilerge özgertilishi, xitay hökümitining “Uyghurlarning bextiyar hayati” heqqidiki saxta teshwiqatliri, tajsiman wirus yuqumi mezgilide Uyghurlarning acharchiliqning derdini qaysi derijide tartqini qatarliqlarni eskertip ötkech b d t ning doklatidiki tewsiyelerni bolsimu hésabqa élishning muhimliqini tilgha aldi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümining diréktori sofi richardsonmu shu qatarda söz élip, Uyghurlarning eng yéqinqi weziyiti heqqide toxtilip ötti. Shundaqla bu qétimqi doklatning élan qilinishidin kéyin barliqqa kelgen inkaslargha bekmu estayidil mu'amile qilishning lazimliqini, bu doklatning élan qilinishi tarix yaritishning peyti kelgenlikidin bésharet ikenlikini, héchqandaq dölet qanundin üstün bolmaydighan ehwalda xitayning Uyghurlargha bu qeder wehshiyane mu'amile qilishi toghrisida dunya miqyasida sükütni buzup bir ortaqliq hasil qilishning muhimliqini alahide eskertti.

Bu qétimqi muhakimining bir alahide méhmini shahzade ze'id bin hüseyin (Zeid bin Hussein) boldi. Nöwette pénsilwaniye uniwérsitétining proféssori bolup ishlewatqan ze'id 2014-2018 yillirida b d t kishilik hoquq kéngishining aliy komissari bolup ishligen idi. U özining ornigha aliy komissar bolghan mishél bachélétning doklati heqqide soralghan so'algha jawab bergende uni mu'eyyenleshtürüsh bilen birge uningdiki bezi ejellik ajizliqlarni körsitip ötti. Ze'id hüseyinning qarishiche, bu doklat élan qilin'ghandin kéyin dunya miqyasida küchlük ghulghula qozghaydighanliqi texmin qiliniwatqan ehwalda élan qiliwétilgen. Shunga mushuning özi bir muhim qedem bolup qalghan. Emma buningda ikki muhim kemchillik bolup, buning biri köpligen pakitlar yumshitiwétilgen. Bolupmu uningda “Qirghinchiliq” atalghusi ishlitilmigen. U bu heqte toxtilip “Eger men bolghan bolsam jezmen ‛qirghinchiliq‚ dégen atalghuni ishletken bolattim, uni chiqiriwetmigen bolattim” dédi. .

Uning pikriche Uyghurlar duch kéliwatqan ré'alliq b d t ning qirghinchiliq heqqidiki tebirliride éytilghan mezmunni eks ettürüwatqan bolup, nöwette bir pütün Uyghur milliti yoqitilish xewpige duch kelmektiken. Yene biri, aliy komissar bolghan mishél bachélét bu doklatqa yézilidighan tewsiyelerde heddidin ziyade éhtiyatchan bolup ketken. Xitay heqqidiki tetqiqat guruppisi shunche köp yekünlerni teyyar qilip bergen ehwalda mishél bachélét buninggha munasip tewsiyelerni otturigha qoyushtin özini tartqan.

Muhakime yighinining axirida her sahedin kelgen muxbirlar we tamashibinlar bu qétimqi doklattiki mezmunlar, Uyghur diyarining weziyiti, xelq'araning inkasi qatarliq köpligen témilar boyiche so'al soridi. Nöwette b d t ning Uyghur diyari heqqidiki bahalash doklati xelq'ara jama'etning xitay heqqidiki qarashlirini özgertishte muhim rol oynawatqan bolup, emdiki qedemning qandaq bolushi heqqide jiddiy muzakirilerge yol achqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.