«Уйғур қирғинчилиқиниң шәрһи» вә тарихниң савақлири (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-02-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Канададики мәкеван университетиниң профессори айдан форсниң уйғурлар тоғрисида язған мақалисидин сүрәткә елинған.
Канададики мәкеван университетиниң профессори айдан форсниң уйғурлар тоғрисида язған мақалисидин сүрәткә елинған.
thewire.in

Хитай һөкүмитиниң «әсәбийлик вә террорлуққа қарши туруш» намида милйонлиған уйғурни лагерларға қамивелиши изчил хәлқараниң диққитидә болуп келиватқан мәсилиләрниң бири. Болупму «тәрбийәләш мәркәзлири» намидики лагерларниң сүний һәмраһтин тартилған фото сүрәтлиридә рошән көрүнүп турған көзитиш мунари, семонт тосуқлар вә тикәнлик сим танилар иккинчи дуня уруши мәзгилидики йәһудийлар қамалған йиғивелиш лагерлириниң һаят шаһитлири баян қилған әһвалларни көз алдимизда қайта намаян қилиду.

Мана мушу реяллиқ сәвәбидин мәкевин университетиниң профессори  айдан форс (Aidan Forth)  Уйғурларниң әйни вақиттики йәһудийлар учриған қисмәткә қайтидин дучар болушидин әндишигә чүшүватқанлиқини өзиниң бу һәқтики мәхсус мақалисидә баян қилди. Болупму уйғурларниң әйни вақиттики к г б даирилири қолланған усулда бир кечидила ғайиб болуп кетидиған һәмдә натсистлар дәвридә йәһудий қиз-чоканлириға мәҗбурий окул урулуп туғмас қиливетилидиған қисмәткә йеңиваштин учриши уни бу һәқтә җиддий ойландурди.

Профессор форс мақалисидә нуқтилиқ қилип уйғурлар һазир учраватқан сиясий, иқтисад вә мәдәнийәт җәһәтләрдики бастуруш әһвалини баһалап чиқип, буниң иккинчи дуня урушиниң дәслипидә йәһудийлар дуч кәлгән муамилигә бәкму охшайдиғанлиқини көрситип өтиду. Биз униң билән болған сөһбәт җәрянида алди билән униңдин немә үчүн мақалисидә «уйғур қирғинчилиқиниң шәрһи» дәп мавзу қойғанлиқини соридуқ. У бу мавзуниң қоюлуши һәққидә чүшәнчә берип, буниң һазирқи реяллиқни бәкму җанлиқ сүрәтләп беридиғанлиқини билдүрди.

«Әсли бу мақаләм ‹сөһбәт' намлиқ мунбәрдә елан қилинған иди. Бу мунбәрдә асаслиқи илим-пән саһәсидики илмий хадимларниң нөвәттики дуня вәзийити һәққидики муһакимилири елан қилиниду. Мән әсли мақалида ‹хитайдики уйғур лагериниң вәһимилик селиштурмиси' дегән мавзуни қолланған идим. Әмма кейин бу мақалә ‹телеграмма' торида қайта бесилғанда улар ‹уйғур қирғинчилиқиниң шәрһи' дегән мавзу билән елан қилди. Мениңчә, бу мавзуни бирнәччә җәһәттин мақалида мән демәкчи болған нурғун қарашларни техиму җанлиқ тәсвирләп бәрди, дейишкә болиду. Йәнә бир җәһәттин алғанда бу мавзу хитайниң ғәрбий қисмидики уйғурлар дуч келиватқан паҗиәлик реяллиқ билән иккинчи дуня уруши мәзгилидә йәһудийлар баштин кәчүргән зор қирғинчилиқ оттурисидики мунасивәтни техиму гәвдилик сүрәтләп берәләйдикән.»

Профессор форсниң қаришичә, нөвәттики муһим селиштуруш нуқтиси уйғурларниң лагерға қамилиш басқучи билән иккинчи дуня уруши мәзгилидә йәһудийларниң көпләп тутқун қилинишиға мәркәзлишиши лазим икән. Чүнки дәсләпки басқучта қандақ охшашлиқ вә пәрқниң барлиқини айдиңлаштурувалғанда иккинчи басқучта немиләрниң болидиғанлиқини бирқәдәр тоғра мөлчәрлигили болидикән.

У бу һәқтә мундақ деди: «шүбһисизки, мениңчә бу хил селиштуруш усули бир қисим кишиләргә сәл ғәлитә тәсвир болуп көрүнүши ениқ. Болупму уйғурларни хитай һөкүмитиниң тәсвирлиши билән әйни вақитта йәһудийларни натсистлар һакимийитиниң тәсвирлиши нуқтисидин қариғанда шундақ, дәп ойлаймән. Мавзудики ‹зор қирғинчилиқ' дегән ибарәни әсли мән қоймиған идим. Әмма мавзуни мушундақ өзгәртиштин мән һечқанчә рәнҗимидим. Чүнки мениң чүшинишимчә, һазирқи басқучта уйғурларниң дуч келиватқанлиқини ашкара болған мәдәнийәт қирғинчилиқидур. Буниңға артуқ сөз һаҗәтсиз. Йәһудийлар қирғинчилиқи болса пәвқуладдә түскә вә мәнигә игә тарихий һадисә. Шуңа мән һазирчә уйғурларниң әһвали у дәриҗигә бармиған болсиму, ‹телеграмма' тори мавзуниң ‹уйғур қирғинчилиқиниң шәрһи' дәп өзгәртилиши һәққидики илтимасни әвәткәндә буниңға нарази болмидим. Чүнки һазир биз алди билән уйғурлар қамалған йиғивелиш лагерлири билән йәһудийлар қамалған йиғивелиш лагерлирини күчлүкрәк йосунда селиштуруп чиқалишимиз керәк. Шундақ қилалисақ андин биз ашвиз җаза лагерлиридики газ билән зәһәрләп өлтүрүш һадисиси билән буни техиму яхши селиштуруп чиқалаймиз. Демәкчимәнки, улар оттурисида шунчә көп охшашлиқлар болсиму уларниң оттурисида йәнә қисмән пәрқләрму бар. Буниңдики бәкму охшайдиған бир нуқта охшимиған заманларда уйғурлар вә йәһудийларни тәсвирләштә қоллинилған тилниң бәкму охшайдиғанлиқида әкс етиду.»

Йәһудийлар қирғинчилиқи һәққидә сөз болғанда бу җәһәттики нопузлуқ мутәхәссисләр, җүмлидин җеррий коен қатарлиқларниң изчил һалда «йәһудий қирғинчилиқи» зор көләмдә йәһудийларни қирғин қилиш билән башланған һадисә әмәс, әксичә алди билән зор көләмдики тутқундин башланған, дәп қарап кәлгәнлики оттуриға қоюлди. Профессор форс бу әһвалниң һәқиқәтәнму шундақ болғанлиқини, әмма тутқунниң мәлум мәзгил давам қилғандин кейин зор қирғинчилиққа айланғанлиқини тәкитлигәч, нөвәттә уйғурларниң әһвали тоғрисида мәлум болуватқан учурлардин мушундақ бир шумлуқниң һидлири келиватқанлиқини әскәртти.

«Мениң қаришимчә, 1942-йилиғичә болған мәзгилдә шундақ болди, десәк болиду. 1942-Йилидин кейин болса натсистлар һакимийити йәһудийларни қиришқа башлиди. Әмма хитайда техи бу басқуч көрүлмиди, йәнә келип һечкимму буниң оттуриға чиқишини халимайду. Әпсуски, уйғурларни тәсвирләштә қоллинилған тил вә униң билән бирликтә қоллинилған параллел шәрһийләр адәмни толиму биарам қилиду. Мушуниң өзидинла бу җайда ашу хилдики паҗиәниң йүз бериш еһтималлиқи (мән гәрчә уни көрүшни зинһар халимаймән) ниң мәвҗутлуқи бурнимизға пурап туруватиду. Чүнки зор көләмлик тутқун һәмдә униңдиму қәбиһ болған бир қатар ишлар аллиқачан тамамлинип болди. Мениң демәкчи болғиним хитай һөкүмити қоллиниватқан тил вә тәсвирләр мушу хилдики паҗиәниң йүз бериш еһтималлиқини тәстиқлиғучи пакитлардур. Шуңа бу мәсилә хәлқара җамаәт ойлинишқа һәмдә буниңдин әндишигә қилишқа тегишлик реяллиқтур.»

Профессор айдан форс мәхсус лагерлар мәсилиси бойичә издиниватқан алимларниң бири болуп, униң «тикәнлик сим җаһангирлики» намлиқ китабини 2017-йили калифорнийә университети нәшрияти нәшр қилған иди.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар, диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт