Élisha wizél: “Uyghur qirghinchiliqi heqqide söz qilishtin menggü toxtimaymiz! ”

Washin'gtondin muxbirimiz eziz we jüme teyyarlidi
2024.04.22
Elisha-Wiesel “Éliy wizél fondi” jem'iyetning hazirqi re'isi élisha wizél (Elisha Wiesel) “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki muhakime yighinida sözlewatqan körünüsh, 2024-yili 16-aprél, nyu-york
Erkin asiya radiyosi: eziz

1986-Yili nobél tinchliq mukapatigha érishküchi éliy wizél (Elie Wiesel) “Yehudiy zor qirghinchiliqi” din aman qalghuchi süpitide shu yili qurup chiqqan “Éliy wizél fondi” yillardin buyan dunya miqyasida kishilik hoquq depsendichiliki we qirghinchiliqqa qarshi küreshning awan'garti bolup kelmekte. 2024-Yili 17- we 18-aprél künliri nyu-york shehiride chaqirilghan “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki ilmiy muhakime yighinimu ene shu xil qollashning bir misali süpitide wujudqa chiqti. Mezkur fond jem'iyetning hazirqi re'isi élisha wizél (Elisha Wiesel) ependi 17-aprél küni radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qilip, bu sahege a'it bir qisim qarashlirini biz bilen ortaqlashti.

Muxbir: köp rehmet, wizél ependi! alahide waqit chiqirip ziyaritimizni qobul qilghanliqingizdin minnetdarmiz. Biz yillardin buyan “Éliy wizél fondi” ning Uyghur dawasini oxshimighan shekillerde qollap kéliwatqanliqigha shahid bolduq. Silerning mushundaq qilishinglargha néme türtke boluwatidu?

Élisha wizél: bu emeliyette merhum atamni eslitidighan bir so'al boldi. Atam herqachan “Yardemge mohtaj bolghuchilargha eng zor derijide lazim bolidighini bashqilarning ular bilen bir septe turushi” deytti. Chünki bu hal ziyankeshlikning qurbanliri duch kélidighan tenhaliq tuyghusini azraq bolsimu yenggillitishke qadir bolalaytti. Yene kélip atam héchqachan bu xil küreshlerdin qorqup qalmaytti. U hayat musapiside köpligen zalim mustebitlerge qarshi küresh qilishni talliwalghan. Jümlidin bosniye musulmanlirigha qarita insaniy mu'amile qilinishi üchün köp tirishqan. Kéyin u nechche on yillap sowét ittipaqi bilen küreshti, jümlidin sowét yehudiylirining köchmen bolup bashqa jaylargha kétishi yaki ularning sowét teweside yehudiyche turmush we en'enilirini dawam qildurushi üchün jiq küch chiqardi. Emma u shunche qudretlik mushtumzor bolghan sowét ittipaqidin qorqup qalmighan. Bügün bolsa biz bu qimmet qarashliridin hembehirlinish bilen birge Uyghurlargha némilerning boluwatqanliqidin xewerdar bolduq. Bu ishlardin xewerdar bolghanikenmiz, emdi buni bilmeydikenmiz, déyelmeymiz. Biz xitay kompartiyesidin qorqup qalmaymiz. Chünki ularning qiliwatqanliri xata bolghanliqi üchün biz bu ishlargha qarap turalmaymiz. Eger biz dunya xelqining, bolupmu amérika xelqining bu ishlarni körüp yétishige bir kishilik hesse qoshalisaq u halda mushu xildiki pa'aliyetler arqiliq merhum atamning xatirisige sherep quchqan bolimiz.

Muxbir: köp rehmet. Xitay hökümiti sadir qiliwatqan zulumlarni anglitish saheside silerning teshkilatinglar qandaq qiyinchiliqlargha duch kéliwatidu? bolupmu hazirqi Uyghur qirghinchiliqida bu ehwal qandaq boluwatidu?

Élisha wizél: biz Uyghurlar üchün ish qilish jeryanida asasliqi ikki xil müshkülatqa duch kéliwatimiz. Buning biri, xitay hökümiti uchurlarni qamal qilishta öz xizmitini bekmu köngüldikidek dawam qilduruwatidu. Ular jaza lagérliri heqqidiki süretlerning sirtqa chiqip kétishini, Uyghur diyaridiki kishilerning chet ellerdiki tughqanliri bilen alaqide bolushini, jümlidin rayon heqqidiki herqandaq xewerning tashqirigha yetküzülüshini qattiq teqib qilip kéliwatidu. Eger gherb axbarat wasitiliri bu heqtiki tepsiliy uchurlargha ige bolalmisa, ular tebi'iy halda bu ishlarni xewer qilishtin toxtap qalidu. Shuning bilen bu ishlar “Yépiq qazan yépiq halette” dégendek bolup qalidu. Del shundaq bolghanliqi üchün doktor adriyan zénzgha oxshash tetqiqatchilarning bolghanliqini bizning teliyimiz, désekmu bolidu. Chünki ular ashkara bolup ketken mexpiy höjjetlerni sherhlep ularning némilerdin dérek béridighanliqini bizge janliq teswirlep berdi. Ikkinchi bir müshkülat bolsa xelq'ara cholpanlarning diqqitini bu ishqa jelp qilalmasliqta ipadilenmekte. Sudanda yaki darforda jinayetler sadir bolghanda bir qisim cholpanlar bu mesilige qarita diqqette boldi. Emma buning bedilige ularning kéyinki kinoliri sudanda yaki darforda qoyulmidi؛ ularning milyonlarche ayaghliri bu jaylarda sétilmidi. Emma xitay buninggha oxshimaydu. Xitay dunyadiki eng chong bazar. Undaq bolmighandimu uni héchbolmighanda dunyadiki ikkinchi chong bazar, déyishke bolidu. Bu chong bazar cholpanlarning yanchuqidiki dollargha ghayet zor derijide tesir körsitidighan bolghachqa bu hal bizni bekla qiynawatidu.

Muxbir: mesilen élip éytsaq, tünügünki körgezme pa'aliyiti nahayiti rengdar we menilik ötti. Bügünki yighin üstellirimu ajayip layiheliniptu. Mushu xildiki pa'aliyetler arqiliq siler qandaq bir nishan'gha yetmekchi boluwatisiler?

Élisha wizél: men üchün élip éytqanda, körgezmige qoshup mushundaq bir ilmiy muhakime yighinini uyushturush emeliyette bu heqtiki uchurlarni tashqi dunyagha yollashning yéngi bir yolini tapqanliqtur. Chünki bu heqtiki uchurlarni yollash héchqachan hazirqidek muhim bolup baqmighan. Yene kélip kishilerning diqqiti hazir bashqa ishlargha burulup kétiwatidu. Eger siz ularning diqqitini eqliy téléfondin birnechche sékunt qachurup qoysingiz ularni pütünley qoldin chiqirip qoyghan bolisiz hemde ular tézla kéyinki mawzugha ötüp kétidu. Shunga tünügün kechqurunqi körgezme mahiyette pütünley yéngiche shekilde Uyghur dawasini chüshendürüsh boldi. Shunga buning höddisidin chiqalaydighan bir sen'etkarni tépish bekmu muhim bolup qalghan idi. Teliyimizge kris soyka (Chris Soyka) bu körgezmini bekmu qaltis layihelep chiqti. Tünügün axshamqi körgezmining meqsiti axbarat wasitilirining diqqitini qozghash bolghan bolsa, bu ikki künlük ilmiy muhakime yighini arqiliq qandaq qilghanda kishilerning diqqitini qozghighili bolidu, qandaq qilghanda bu ishlarni yaxshi teshkilligili bolidu, kim bilen ittipaqlashqili bolidu, aldi bilen qilishqa tégishlik ishlar qaysi, qandaq tosqunluqlar mewjut boluwatidu, kim yardem qilalaydu, biz kim bilen hemkarliship néme qilalaymiz, dégendek bir qatar so'allargha jawab izdeymiz. Uyghurlar we yehudiylar oxshashla öz hékayimizni sözleshke mohtajmiz. Yene kélip bu hal hazir Uyghur jama'iti üchün öz qiyinchiliqlirini hel qilish we algha qarap yene bir qedem élishtiki muhim bir mezgil. Biz hazir yardemge kelduq, shuningdek özimizning ulargha ittipaqdash ikenlikimizni namayan qilduq. Hazir bu jehettiki hemkarliqni algha sürüsh üchün bu heqtiki sadalarni yükseldürüshimiz bekmu muhim.

Muxbir: tünügün kechqurunqi échilish nutqida siz “Jaza lagéri” dégen atalghuni qollandingiz hemde néme üchün mushundaq bir atalghuni ishletkenlikingiz heqqide chüshenche berdingiz. Biz bolsaq qirghinchiliq heqqide sözlishiwatimiz. “Éliy wizél fondi” qirghinchiliqni qandaq sherhleydu?

Éliy wizél: yadimda qélishiche “Qirghinchiliq” ibarisini rafa'él lemkin (Raphael Lemkin) tunji bolup ikkinchi dunya urushidin uzun ötmey otturigha qoyghan. Uningda bir milletni gherezlik halda yoq qilishning qirghinchiliq bolidighanliqi tekitlen'gen. Siler hazir del mushu xil yoqitishqa duch kéliwatisiler. Yalghuz mushula emes. Tünügün kechqurun biz lagér shahidi (zumret dawut) ning aghzidin mejburiy tughalmas qiliwétish heqqidiki ishlarni angliduq. “Pésax” (Pesach) bayrimi yéqinlap kéliwatqan mushu künlerde biz misirdiki yehudiylarning eyni waqitta fir'ewinning zulmidin qachqanliqini eslisekla kupaye qilidu. Eyni waqitta fir'ewin yehudiylarni basturushta ularning tughut nisbitini cheklesh usulini qollan'ghan. Hazir bolsa xitay hökümiti Uyghurlarni qirghin qilishta del mushu usulni ishqa sélip, ularning tughulush nisbitini cheklewatidu. Yene bir yaqtin Uyghurlargha xas en'enilerni yoqitish we ularning dawam qilinmasliqigha nazaret qilish üchün ularning a'ilisige bashqa millet kishilirini mejburiy orunlashturup qoyuwatidu. Bularning hemmisi qirghinchiliqning tebirige toluq chüshidighan hadisilerdur. Pakit shuki, hazir bu chariler ishqa yarawatidu, Uyghurlarning tughut nisbiti zor derijide töwenlewatidu. Shunga bularning hemmisila qirghinchiliqning tebirliridin hésablinidu.

Muxbir: köp rehmet! ötken yili silerning teshkilatinglar üch Uyghur teshkilatigha iqtisadiy jehettin yardem berdi. Bu teshkilatlarmu buni xushalliq bilen qobul qildi. Uyghurlarni qollash jehette fond jem'iyetning qandaq uzun mezgillik nishani we istratégiyesi bar, dep qaraysiz?

Élisha wizél: méningche, buni hemkarliqning bashlinishi, dep qarash mumkin. Bu heqte kéyinki qedemlik meblegh bilen teminlesh mesiliside qandaq pilanlarning barliqini men bilmeymen. Biz bügün térighan uruqlarning kelgüside qandaq maysilardin bolup yétilip chiqishini, ulardin qandaq idiyelerning wujudqa kélishini körgümiz bar. Shu waqitta biz hemkarlashquchilar bilen robiro olturup kéyinki qedemde némilerni qilish heqqide sözlishimiz. Bu belkim aldi-keyni bolup birnechche qétim dawam qilishi mumkin. Mundaqche éytqanda bu bir tedrijiy ilgirilesh jeryani bolidu. Buni emelge ashurush üchün “Éliy wizél fondi” bu qurulushqa meblegh, waqit we zéhniy quwwitini serp qilghan birdinbir tashqi guruppa bolalmaydu. Buning üchün biz bashqa hemkarlashquchilarni bu ishqa jelp qilishimiz zörür. Bu bolsa kéyinki yillarda biz qilmaqchi boluwatqan asasliq ishlarning biri hésablinidu.

Muxbir: axirida qirghinchiliq heqqide bir so'al soriwalsam, deymen. 2017-Yilidin buyan xelq'ara axbaratta Uyghur qirghinchiliqi eng jelpkar xewerlerdin bolup kelgen idi. Emma hazir bu ishlar muhim xewerlerdin bolmay qéliwatidu. U jaydiki Uyghurlarmu ümidsizlikke muptila boluwatidu. Mushundaq ehwalda tashqi dunyadin ümid kütüwatqan ashu mezlum xelqqe némilerni dégüngiz bar?

Élisha wizél: atam eng yaxshi köridighan hemde köp qétim bizge éytip béridighan hékayilerning biri shu idi: uningda bir danishmen yaki adil zat (yeni lut peyghember) bolup, bu ishlarning sodomda yüz bergenliki “Injil” da tilgha élinidu. Uningda éytilishiche, bu sheherning ahalisi özlirining qebih gunahliri üchün weyran qilin'ghan. Ashu danishmen köp qétimlap sheher ahalisige “Silerning qiliwatqanliringlar tolimu qebih qilmishtur! ” deydu. Emma sheherdikiler uni mazaq qilidu, haqaretleydu, uni döshkeleydu yaki uninggha popoza qilip nesihetchiliktin waz kéchishni terghib qilidu. Shundaqla uninggha qarap “Körmidingmu? bu jayda séning gépingge qulaq salidighan héchkim yoq! ” deydu. Emma qissening axirida ashu danishmen “Bir zamanda kishiler qilishqa tégishlik toghra ish shu bolghanki, men ularning men dégendek qilishini ümid qilghan idim. Emma hazir shuni tonup yettimki, men jezmen özüm üchün bolsimu özüm éytqandek qilishim hemde bu ishlar toghrisida bar awazim bilen wezxanliq qilishim kérek. Bolmisa menmu ashu ziyan tartquchilarning qatarida bolup qalimen” deydu. Shunga bu hékmetke ishinidighanlar ümidsizlik ichide bolushimizdin qet'iynezer héchkimning qulaq salmaywatqanliqini bilgen halettimu bu heqte söz qilishtin toxtap qalmasliqimiz lazim.

Muxbir: köp rehmet!

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.