Уйғур районидики техиму көп мәсчит вә мазарларниң чеқип ташланғанлиқиға даир йеңи дәлилләр ашкариланди

Мухбиримиз әркин
2019-05-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қағилиқ наһийә базиридики мәсчиткә есилған қизил тәшвиқат лозункиси, 2017-йили июл.
Қағилиқ наһийә базиридики мәсчиткә есилған қизил тәшвиқат лозункиси, 2017-йили июл.
Oqurmen teminligen

Әнглийәдики «муһапизәтчи гезити» билән «беллиңкейт» намлиқ тор журнили хитай даирилириниң 2016‏-йилдин бери қағилиқ, хотән қатарлиқ тәклимаканниң җәнубий қирғиқидики җайлардики 30 нәччә мәсчит вә диний тавапгаһниң пүтүнләй яки қисмән чеқип ташлиғанлиқиға даир йеңи дәлилләргә еришкәнликини елан қилди. «Муһапизәтчи гезити» ниң 6‏-май елан қилған хәвиридә қәйт қилинишичә, пүтүнләй яки қисмән чеқип ташланған бу мәсчит вә диний тавапгаһлар хотәндики имам асим мазири, җәфәри садиқ мазири қатарлиқ икки мәшһур тавапгаһни, қағилиқ чоң мәсчитидәк атақлиқ җамәләрни өз ичигә алидикән.

«Муһапизәтчи гезити» билән «беллиңкәйт» тори бу дәлилләргә мәзкур райондики 100 дәк мәсчит вә тавапгаһниң сүний һәмраһ сүрәтлирини анализ қилиш, йәрлик пуқраларни зиярәт қилиш арқилиқ еришкән. Хәвәрдә қәйт қилинишичә, улар тәкшүргән 100 дәк мәсчит вә тавапгаһниң ичидики қағилиқ мәсчитини өз ичигә алған 31 мәсчит билән хотәндики имам асим мазири вә җәфәри садиқ мазири қатарлиқ икки тавапгаһниң қурулуши 2016‏-йилдин 2018‏-йилғичә болған арилиқта бузғунчилиққа учриған икән. Хәвәрдә, униң ичидики 15 мәсчит вә юқириқи икки мазарниң пүтүнләй яки асасән бузғунчилиққа учриғанлиқи, қалған мәсчитләрниң қуббә, мунар вә дәрвазилириниң чеқип ташланғанлиқи, униңдин башқа сиртқи көрүнүшидин мәсчит икәнликини пәрқләндүргили болмайдиған 9 қурулушниң пүтүнләй чеқип ташланғанлиқи билдүрүлгән.

Хотәндики имам асим мазири билән җәфәри садиқ мазири бу райондики әң мәшһур тавапгаһларниң бири болуп, бу икки орун әсирләр мабәйнидә сопиларниң муһим йиғилиш маканлириниң бири болуп кәлгән. Бәзи ривайәтләрдә хотәндики бу икки мазарда ятқан кишиләрниң қараханийлар дөлитиниң қоманданлиридин икәнлики, қараханийлар 11‏-әсирдә хотән буддист ханлиқиға җаза йүрүши қилғанда шеһит болуп, бу орунға көмүлгәнликини, кейинки дәврләрдә уларниң мазири улуғлинип, һазирқидәк тавапгаһларға айланғанлиқиму қәйт қилиниду.

Америкадики фотограф лиса рос ханим уйғур районини зиярәт қилип, юқириқи икки мазарни көргән вә бу райондики уйғурларниң иҗтимаий турмуши, мәниви һаятиға алақидар нурғун әнәнилирини сүрәткә тартип, униң деталлирини мәңгүлүк хатирләштүргән фотографларниң биридур. У, 7‏-май күни зияритимизни қобул қилип, бу орунларниң чеқиветилгәнликигә қаттиқ өкүнгәнликини ипадилиди. Униң илгири сүрүшичә, бу тавапгаһлар «уйғур коллектип хатирисиниң изналирини сақлимақтикән». Лиса рос мундақ деди: «шундақ, мән имам асим вә җәфәри садиқ тавапгаһлириниң һәр иккисини зиярәт қилған. Бу орунлар интайин муһим орунлар иди. Уни тәклимаканниң җәнуби, шуниңдәк шималийдики мәдәнийәтниң омуртқиси, десәк болиду. Бу орунларға пүтүн бир хәлқниң коллектип хатирисиниң изнаси йошурунған. Бу тавапгаһлардики улуғлар пани аләмгә көчкәнләргә ярдәм қилиду, дәп қарилиду. Шуңа, улардин ялғуз шәйхләрла әмәс, вапат болған кишиләрниң аилә тавабиатлириму ярдәм сорайтти. Униңда йәрлик хәлқниң нурғун хатириси бар. Улар һәр җүмә күни намаздин кейин бу орунларға берип, өзиниң җамаити, аилиси, ата-анисиға вә пәрзәнтлиригә дуа қилатти. Шуңа, бу тавапгаһлар пүтүн коллектипниң, йеза, шәһәр вә пүткүл уйғур хәлқиниң хатириси сақланған орунлар иди.»

Лиса ханимниң илгири сүрүшичә, бу мазарлар ялғуз тавапгаһ болупла қалмай, у йәнә йәрлик хәлқ өз ара алақә орнитидиған муһим «иҗтимаийлишиш» соруни икән. У мундақ деди: «биз йәнә бу тавапгаһларни тәтқиқ қилғучи тарихчилардин бу орунларниң тарихи ролиға баһа берип, бизгә униң уйғур хәлқи өз ара уюшидиған сорун икәнликини билдүрди. Хәлқ чөллүкниң җәнубидин-шималиға, шәрқидин-ғәрбигә сәпәр қилип, имам асим, җәфәри садиқ мазарлиридәк чоң тавапгаһларға йиғилатти, улар ялғуз дуа қилиш үчүн кәлмәйтти. Улар йилда бир қетим көрүшүш үчүн келәтти. Бәлки, бәзидә өзигә җүп тапатти. Чүнки, бурун яшларниң башқа йезиларға берип өзигә җүп тепиши мүшкүл болғачқа бу улар үчүн бир пурсәт иди. Шуниңдәк сиз йәнә бу йәрдә музикантларни, серикчиләрни, дарвазларни, челишчиларни учритаттиңиз. Бу йәрдә фестивал өткүзиләтти, тамақ тартилип, мәддаһлар сөзләйтти. Шуңа, бу тавапгаһлар тарих бойичә ноқул ибадәт орни болупла қалмай, кишиләр өз ара алақилишидиған, бир йәргә җәм болидиған сорун болуп кәлгән.

Америкадики «уйғуризм» тор бекитиниң қурғучиси бәһрам синташ уйғур районидики чеқилған мәсчитләр һәққидә тәкшүрүш елип бериватқан паалийәтчиләрниң бири. Униң қаришичә, хитай һөкүмити йеқинқи 2 йил ичидә чеқивәткән мәсчитләрниң санини аз дегәндә 5 миң, дәп қияс қилишқа болидикән. У сәйшәнбә күни зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «һазир 40 нәччә мәсчитниң орнини ениқлап чеқилип болғанлиқини җәзмләштүрдүм. Мушу бойичә болғанда бир наһийә яки бир шәһәргә нисбәтән ашу йәрдики 30% мәсчитниң толуқ чеқилип болғанлиқини биливалғили болиду. Шундақ болғанда. . . .  Әң аз истатестика қилғандиму 5000 мәсчит чеқилған болидикән.»

Униң илгири сүрүшичә, нөвәттә чеқилған мәсчитләрни ениқлап чиқип чеқилмиғанлирини сақлап қелиш үчүн қаттиқ һәрикәт қилишқа тоғра келидикән. У қелип қалған башқа мәсчитләрниң чеқилип кетиш хәвпи барлиқини агаһландуруп, буниң үчүн б д т мәдәнийәт органлириниң һәрикәткә өтүши керәкликини билдүрди.

Фотограф лиса росниң қаришичә, хитай даирилириниң райондики мәсчит вә мазарларни чеқиши пүтүн бир тарихий вә пүтүн бир хәлқни йоқитиш билән охшаш икән. У, мәсчит вә тавапгаһларниң бир хәлқни бир йәрдә тутуп туридиған ядролуқ һалқа икәнликини билдүрди. Лиса рус мундақ дәйду: «бу бир пүтүн тарихни, бир пүтүн хәлқни ғайиб қиливетиш билән охшаш бир иш. Мәсчит вә тавапгаһлар бир хәлқни биргә тутуп туридиған ядролуқ һалқа. Уни радикаллиқ билән бағлаш тоғра әмәс. Бу нәрсиләр бир милләтниң әнәниси, бу уларниң ким икәнликини шәкилләндүрүватқан амил. Сопизм вә уйғурлар меңиватқан ислам һечқачан радикаллиқ әмәс. Уни радикаллиқ дейиш ялған. Бириниң мусулман болғанлиқи радикал болғанлиқини көрсәтмәйду.»

«Муһапизәтчи гезити» өз хәвиридә, авам хәлқ, «3 қетим зиярәт қилса бир қетим һәҗ қилғанға баравәр», дәп қарайдиған имам асим мазири бир мәзгилләрдә тавап қилғучилар билән тошуп кетидиған орун болсиму, лекин һазир униң қуруқдилип қалғанлиқини билдүргән. Хәвәрдә ашкарилинишичә, мәзкур мазарниң мәсчити, ханиқаси, сопиларниң зикри соқуш өйи вә униңдики башқа қурулушлар чеқиветилип, пәқәт имам асим мазирила қалдуруп қоюлған. Униңға есилған байрақ вә нәрсә-керәкләрниң һәммиси еливетилип, тавап қилиш чәкләнгән. Шуниңдәк йәнә җәфәри садиқ мазири пүтүнләй чеқиветилгән. Хәвәрдә, мәзкур мазарниң 2018‏-йили 3-айларда чеқиветилгән болуши мумкинлики билдүрүлгән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт