Uyghur rayonidiki téximu köp meschit we mazarlarning chéqip tashlan'ghanliqigha da'ir yéngi deliller ashkarilandi

Muxbirimiz erkin
2019-05-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Qaghiliq nahiye baziridiki meschitke ésilghan qizil teshwiqat lozunkisi, 2017-yili iyul.
Qaghiliq nahiye baziridiki meschitke ésilghan qizil teshwiqat lozunkisi, 2017-yili iyul.
Oqurmen teminligen

En'gliyediki "Muhapizetchi géziti" bilen "Béllingkéyt" namliq tor zhurnili xitay da'irilirining 2016‏-yildin béri qaghiliq, xoten qatarliq teklimakanning jenubiy qirghiqidiki jaylardiki 30 nechche meschit we diniy tawapgahning pütünley yaki qismen chéqip tashlighanliqigha da'ir yéngi delillerge érishkenlikini élan qildi. "Muhapizetchi géziti" ning 6‏-may élan qilghan xewiride qeyt qilinishiche, pütünley yaki qismen chéqip tashlan'ghan bu meschit we diniy tawapgahlar xotendiki imam asim maziri, jeferi sadiq maziri qatarliq ikki meshhur tawapgahni, qaghiliq chong meschitidek ataqliq jamelerni öz ichige alidiken.

"Muhapizetchi géziti" bilen "Béllingkeyt" tori bu delillerge mezkur rayondiki 100 dek meschit we tawapgahning sün'iy hemrah süretlirini analiz qilish, yerlik puqralarni ziyaret qilish arqiliq érishken. Xewerde qeyt qilinishiche, ular tekshürgen 100 dek meschit we tawapgahning ichidiki qaghiliq meschitini öz ichige alghan 31 meschit bilen xotendiki imam asim maziri we jeferi sadiq maziri qatarliq ikki tawapgahning qurulushi 2016‏-yildin 2018‏-yilghiche bolghan ariliqta buzghunchiliqqa uchrighan iken. Xewerde, uning ichidiki 15 meschit we yuqiriqi ikki mazarning pütünley yaki asasen buzghunchiliqqa uchrighanliqi, qalghan meschitlerning qubbe, munar we derwazilirining chéqip tashlan'ghanliqi, uningdin bashqa sirtqi körünüshidin meschit ikenlikini perqlendürgili bolmaydighan 9 qurulushning pütünley chéqip tashlan'ghanliqi bildürülgen.

Xotendiki imam asim maziri bilen jeferi sadiq maziri bu rayondiki eng meshhur tawapgahlarning biri bolup, bu ikki orun esirler mabeynide sopilarning muhim yighilish makanlirining biri bolup kelgen. Bezi riwayetlerde xotendiki bu ikki mazarda yatqan kishilerning qaraxaniylar dölitining qomandanliridin ikenliki, qaraxaniylar 11‏-esirde xoten buddist xanliqigha jaza yürüshi qilghanda shéhit bolup, bu orun'gha kömülgenlikini, kéyinki dewrlerde ularning maziri ulughlinip, hazirqidek tawapgahlargha aylan'ghanliqimu qeyt qilinidu.

Amérikadiki fotograf lisa ros xanim Uyghur rayonini ziyaret qilip, yuqiriqi ikki mazarni körgen we bu rayondiki Uyghurlarning ijtima'iy turmushi, meniwi hayatigha alaqidar nurghun en'enilirini süretke tartip, uning détallirini menggülük xatirleshtürgen fotograflarning biridur. U, 7‏-may küni ziyaritimizni qobul qilip, bu orunlarning chéqiwétilgenlikige qattiq ökün'genlikini ipadilidi. Uning ilgiri sürüshiche, bu tawapgahlar "Uyghur kolléktip xatirisining iznalirini saqlimaqtiken". Lisa ros mundaq dédi: "Shundaq, men imam asim we jeferi sadiq tawapgahlirining her ikkisini ziyaret qilghan. Bu orunlar intayin muhim orunlar idi. Uni teklimakanning jenubi, shuningdek shimaliydiki medeniyetning omurtqisi, dések bolidu. Bu orunlargha pütün bir xelqning kolléktip xatirisining iznasi yoshurun'ghan. Bu tawapgahlardiki ulughlar pani alemge köchkenlerge yardem qilidu, dep qarilidu. Shunga, ulardin yalghuz sheyxlerla emes, wapat bolghan kishilerning a'ile tawabi'atlirimu yardem soraytti. Uningda yerlik xelqning nurghun xatirisi bar. Ular her jüme küni namazdin kéyin bu orunlargha bérip, özining jama'iti, a'ilisi, ata-anisigha we perzentlirige du'a qilatti. Shunga, bu tawapgahlar pütün kolléktipning, yéza, sheher we pütkül Uyghur xelqining xatirisi saqlan'ghan orunlar idi."

Lisa xanimning ilgiri sürüshiche, bu mazarlar yalghuz tawapgah bolupla qalmay, u yene yerlik xelq öz ara alaqe ornitidighan muhim "Ijtima'iylishish" soruni iken. U mundaq dédi: "Biz yene bu tawapgahlarni tetqiq qilghuchi tarixchilardin bu orunlarning tarixi roligha baha bérip, bizge uning Uyghur xelqi öz ara uyushidighan sorun ikenlikini bildürdi. Xelq chöllükning jenubidin-shimaligha, sherqidin-gherbige seper qilip, imam asim, jeferi sadiq mazarliridek chong tawapgahlargha yighilatti, ular yalghuz du'a qilish üchün kelmeytti. Ular yilda bir qétim körüshüsh üchün kéletti. Belki, bezide özige jüp tapatti. Chünki, burun yashlarning bashqa yézilargha bérip özige jüp tépishi müshkül bolghachqa bu ular üchün bir purset idi. Shuningdek siz yene bu yerde muzikantlarni, sérikchilerni, darwazlarni, chélishchilarni uchritattingiz. Bu yerde féstiwal ötküziletti, tamaq tartilip, meddahlar sözleytti. Shunga, bu tawapgahlar tarix boyiche noqul ibadet orni bolupla qalmay, kishiler öz ara alaqilishidighan, bir yerge jem bolidighan sorun bolup kelgen.

Amérikadiki "Uyghurizm" tor békitining qurghuchisi behram sintash Uyghur rayonidiki chéqilghan meschitler heqqide tekshürüsh élip bériwatqan pa'aliyetchilerning biri. Uning qarishiche, xitay hökümiti yéqinqi 2 yil ichide chéqiwetken meschitlerning sanini az dégende 5 ming, dep qiyas qilishqa bolidiken. U seyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Hazir 40 nechche meschitning ornini éniqlap chéqilip bolghanliqini jezmleshtürdüm. Mushu boyiche bolghanda bir nahiye yaki bir sheherge nisbeten ashu yerdiki 30% meschitning toluq chéqilip bolghanliqini biliwalghili bolidu. Shundaq bolghanda. . . .  Eng az istatéstika qilghandimu 5000 meschit chéqilghan bolidiken."

Uning ilgiri sürüshiche, nöwette chéqilghan meschitlerni éniqlap chiqip chéqilmighanlirini saqlap qélish üchün qattiq heriket qilishqa toghra kélidiken. U qélip qalghan bashqa meschitlerning chéqilip kétish xewpi barliqini agahlandurup, buning üchün b d t medeniyet organlirining heriketke ötüshi kéreklikini bildürdi.

Fotograf lisa rosning qarishiche, xitay da'irilirining rayondiki meschit we mazarlarni chéqishi pütün bir tarixiy we pütün bir xelqni yoqitish bilen oxshash iken. U, meschit we tawapgahlarning bir xelqni bir yerde tutup turidighan yadroluq halqa ikenlikini bildürdi. Lisa rus mundaq deydu: "Bu bir pütün tarixni, bir pütün xelqni ghayib qiliwétish bilen oxshash bir ish. Meschit we tawapgahlar bir xelqni birge tutup turidighan yadroluq halqa. Uni radikalliq bilen baghlash toghra emes. Bu nersiler bir milletning en'enisi, bu ularning kim ikenlikini shekillendürüwatqan amil. Sopizm we Uyghurlar méngiwatqan islam héchqachan radikalliq emes. Uni radikalliq déyish yalghan. Birining musulman bolghanliqi radikal bolghanliqini körsetmeydu."

"Muhapizetchi géziti" öz xewiride, awam xelq, "3 Qétim ziyaret qilsa bir qétim hej qilghan'gha barawer", dep qaraydighan imam asim maziri bir mezgillerde tawap qilghuchilar bilen toshup kétidighan orun bolsimu, lékin hazir uning quruqdilip qalghanliqini bildürgen. Xewerde ashkarilinishiche, mezkur mazarning meschiti, xaniqasi, sopilarning zikri soqush öyi we uningdiki bashqa qurulushlar chéqiwétilip, peqet imam asim mazirila qaldurup qoyulghan. Uninggha ésilghan bayraq we nerse-kéreklerning hemmisi éliwétilip, tawap qilish cheklen'gen. Shuningdek yene jeferi sadiq maziri pütünley chéqiwétilgen. Xewerde, mezkur mazarning 2018‏-yili 3-aylarda chéqiwétilgen bolushi mumkinliki bildürülgen.

Toluq bet