Wang lishyongning qelimidiki xitayning Uyghur siyasiti we Uyghurlarning qanuniy orni

Muxbirimiz méhriban
2020-06-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, xitay yazghuchisi wang lishyong uning öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, xitay yazghuchisi wang lishyong uning öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
RFA/Méhriban

Xitay yazghuchisi wang lishyong "Shinjang sayahet xatirisi" namliq chatma ziyaret xatirisining 26-may küni élan qilin'ghan 8-qismida Uyghur diyarida öz közi bilen körgen ehwallar we özi bilen söhbette bolghan atalmish "Shinjangliq xitay" tonushining Uyghurlar heqqidiki bayanlirigha orun bergen. U bu bayanlar arqiliq xitayda Uyghurlarning ornining qanun boyiche emes, belki hökümetning siyasiti teripidin belgilinidighanliqidek réyal ehwalni yorutup bérishke tirishqan.

Wang lishyong sayahet xatirisining bu qismida qeshqerge bérish sepiride poyizda yüz bergen xitay yoluchining orun mesiliside Uyghur ofitsérgha qilghan yolsizliqini mundaq bayan qilidu:

"Poyiz maralbéshigha kelgende bir qisim yoluchilar poyizdin chüshüp ketti. Bu chaghda özini 'qeshqerge seyyare mal sétish üchün keldim" dep tonushturghan bir xitay üch kishilik orunni biraqla igi'iliwaldi. U yalghandin uxlighan boluwélip, yétiwalghan idi. Maralbéshidin chiqqanlar köp idi, bezilerge olturghudek orun chiqmidi. Emma yalghandin uxliwalghan xitay yoluchi ornidin qopmidi. Bir Uyghur herbiy ofitsér ayali we oghlini élip poyizgha chiqti. U olturidighan orun tapalmighandin kéyin uxlighan bolup yétiwalghan héliqi xitay yoluchini oyghatmaqchi boldi. Emma yalghandin uxlighan bolup yétiwalghan xitay yoluchi orun boshatqili unimidi. Uning bilen Uyghur ofitsér arisida jédel bashlandi. Xitay yoluchining elpazi bekla yaman idi. Bashqa Uyghur yoluchilar herbiy ofitsérning teripini élip, uni orun boshitishqa dewet qilghan bolsimu, emma bu xitay yolsizliq bilen orun boshatqili zadila unimidi. Uning qiliqi kishini bizar qilatti. Shuninggha ishinettimki, eger 10 yil awwalqi chaghlar bolghan bolsa u choqum tayaq yeytti. Elwette, menmu uninggha hésdashliq qilmayttim. Hazir ehwal özgergen idi, Uyghurlar éhtiyat qilidighan bolup kétiptu. Xitaylar bolsa barghanche heddidin éshiptu. Kéyin nesihet qilish arqiliq herbiy ofitsér ayali bilen balisi üchün olturushqa orun aldi. Emma Uyghur herbiy ofitsérning keypiyati xélighiche ongshalmidi. Uni bu weqeni pütün xitaylargha baghlimaydu dep qarashqa bolmaytti. Öktemlik qiliwatqanlar del ularning yurtigha sirttin kelgüchiler idi. Halbuki, uning chirayliq oghlining xatirisidimu bu xitayning qebih obrazi saqlinip qalatti. Bu weqe öchmenlik uruqini térighan idi."

Wang lishyongning sayahet xatiriside yene atalmish "Shinjangliq xitay" tonushi uninggha Uyghurlarni yamanlap béridu. Uning bayan qilishiche buning sewebi özini Uyghurlarning résturanida méhman qilghan bu xitay tonushining haraq ichish telipi mezkur résturanning Uyghur xojayini teripidin ret qilin'ghanliqidin iken.

Wang lishyong mundaq dep yazidu: "Poyiz qeshqer wogzaligha kelgende kütüwélish üchün kelgen shaw du méni Uyghur résturanida méhman qildi. U piwa ichishni telep qilghan idi, réstoranda piwa sétilmaydighanliqi uqturuldi we uning "Réstoranda haraq sétilamdu" dep sorighan so'aligha résturandikiler bizarliq keypiyatini ipadilidi. Bu shaw duni osal ehwalgha chüshürüp qoydi. Shaw du qeshqerde tughulup chong bolghan xitay qizi idi. U Uyghurlarni kemsitip yamanlap berdi. Uning déyishiche, u Uyghurlar bilen bardi-keldi qilmaydiken. Uningche, Uyghurlarning sapasi bekla töwen iken. Men uningdin misal körsitip bérishni éytim. U 'Uyghurlar idarige ish béjirgili kelse hajetxana bar turuqluq hajetxanini ishletmeydu, belki bina etrapigha yaki zal ichigila kichik teret qilidu. Tamaka chékishke ruxset qilinmaydighan jaylarda tamaka chékidu, cheklisimu qulaq salmaydu. Ish béjirishni saqlighuchilarning olturushi üchün qoyup qoyulghan kirislo yaki safada yétiwalidu, ' dédi. Uning bu bayanliri manga sel ilgiri poyizda yüz bergen jidelni esletti. Chünki orunduqta yétiwélip orun boshatqili unimighan kishimu del xitay millitidin idi. Shaw du yene men poyizda uchratqan xitay saqchigha oxshashla qeshqerde élip bériliwatqan kona öylerni özgertish qurulushining meqsiti Uyghurlarni xitaylardin yiraqlashturush üchünlükini éytti."

Xelq'ara qelemkeshler jem'iyiti kanada shöbisining bashliqi shéng shö xanimning qarishiche, wang lishyong bu weqelerni bayan qilish arqiliq xitay hökümitini arqa tirek qilghan xitay puqralirining medeniyet we örp-adet jehetlerde özige oxshimighan Uyghurlarni Uyghurlarda bolmighan yaman süpetler bilen teripleshke adetlen'genlikini, emma xitay millitidiki nachar rezil qilmishlargha köz yumidighan xaraktérini yorutup bergen iken.

Wang lishyong sayahet xatirisining axirini mundaq jümliler bilen axirlashturidu: "Chünki hökümet siyasiy weziyetni nezerde tutqanliqi üchün bundaq chaghlarda döletni qanun boyiche bashqurush nizamini bir terepke qayrip qoyidu, elwette. Mana bu xil ehwallar xitaylar bilen az sanliq millet arisidiki tengsizlikni hés qilish we ziddiyetning küchiyishige seweb bolmaqta." dégen bayanlar arqiliq ziyaret xatérisini ayaghlashturghan.

Shéng shö xanim wang lishyongning sayahet xatériside bu xil qisqa hékayilerni bayan qilish arqiliq xitaydiki döletni qanun bilen emes, belki siyaset boyiche bashqurush sistémisini échip körsetken. Shundaqla buning xitaydiki milletler arisidiki tengsizlik we ziddiyetning küchiyishidiki asasliq seweb ikenlikini janliq misallar bilen körsitip bergen.

Toluq bet