Xitay jan-jehli bilen qarilawatqan "Uyghur sot kollégiyesi" xelq'ara taratqularning qiziq nuqtisigha aylandi

Muxbirimiz irade
2021-06-08
Share
Xitay jan-jehli bilen qarilawatqan Dangliq kishilik hoquq adwokati jéffiriy nayis bashchiliqida en'gliye paytexti london shehiride qurulghan "Uyghur sot kollégiyesi" ning tunji qétimliq guwahliq anglash yighinining ariliqtiki dem élish mezgilidiki ékranda körünüshi. 2021-Yili 4-iyul.
Photo: RFA

London shehiride échiliwatqan "Uyghur sot kollégiyesi" ning 4 kün dawamlashqan ispat anglash yighini xelq'araliq axbaratlarning we Uyghurlar mesilisige diqqet qiliwatqan dunyaning herqaysi jayliridiki kishilerning küchlük diqqitige érishti. "Uyghur sot kollégiyesi" ning ispat anglash yighini "Washin'gton pochtisi" géziti, BBC radiyo-téléwiziyesi, el-jezire téléwiziyesi we shuningdek bashqa nurghun muhim xelq'araliq taratqularda birdek xewer qilindi. Bu heqtiki xewerlerde mezkur sot kollégiyesining herqaysi hökümetlerning Uyghur mesilisde heriket qilishigha türtke bolidighanliqi tekitlendi.

Amérikadiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri bölümi diréktori sofi richardsonning bizge éytishiche, "Uyghur sot kollégiyesi" ning gerche qanuniy jehettin jaza höküm qilish hoquqi bolmisimu, emma u shundaq bolushini qolgha keltürüshte bésip ötüshke tégishlik muhim bir yol iken.

U mundaq dédi: "Menche, Uyghurlar mesilisi üstide élip bérilghan herqandaq bir ammiwi munazire paydiliq, yene kélip u chet ellerdiki Uyghurlarning derdini dunyagha anglitish pursitige ériship, teselliy tépishigha paydiliq. Doklatlarmu mushu sewebtin élan qilinidu. Bu heqiqetenmu muhim. Undin bashqa mezkur sot kollégiyesi xitay hökümiti we emeldarlirini heqiqiy qanuniy jaza hoquqigha ige sot boyiche jazalashning yolini izdeshtiki bésip ötüshke tégishlik bir yol dep qaraymen. Buningdin nurghun nersilerge érishkili bolidu."

Derweqe, "Uyghur sot kollégiyesi" diki bir-biridin muhim shahitlarning bergen guwahliqliri xitay hökümitining Uyghurlargha qiliwatqan her tereplimilik ziyankeshlikini yorutup béridighan süpette idi. Biraq xitay hökümiti bolsa mezkur sot kollégiyesining ispat anglash yighini bashlinishtin burunla uni chüshürüsh, eyiblesh, qarilash herikitini bashliwetken. Xitayning en'giliyediki elchixanisining bayanatchisi 5-iyun künidiki bayanatida "Atalmish 'Uyghur soti' qanunluq hem ishenchlik emes. Bu peqet bir qanche shexsning 'shinjang' din paydilinip xitayni kontrol qilishtiki axirqi meqsiti bilen oydurup chiqarghan herikiti," dégen.

7-Iyul küni xitayning "Xelq géziti" tiwittérdiki hésabidin bir widiyo tarqitip, "Uyghur sot kollégiyesi" ni haqaretligen. Widiyoda béyjingdiki "Xitay we yer sharilishish merkizi" namliq tetqiqat merkizining mu'awin re'isi wiktor gaw ziyaret qilin'ghan. U "Uyghur sot kollégiyesi" ni "Qanunsz sot" dep eyiblep: "Bu dégen kin'goro soti, uning sot dep atilidighan héchqandaq qanuniyliqi we salahiyiti yoq. Ular xitayning bir parchisi bolushtin pexirlinidighan Uyghur xelqige wekillik qilalmaydu," dep jar salghan.

Sofi richardson xanim bolsa "Xitayning bundaq inkas qayturushi ejeplinerlik emes," deydu. U mundaq dédi: "Bu sot kollégiyesi héchqachan özlirining qanuniy jaza höküm qilish hoquqigha ige resmiy sotliqini ilgiri sürüp baqqini yoq. Xitay hökümiti bolsa bu pakitni qesten körmeske sélip, bar küchi bilen ularni eyiblewatidu. Eger xitay hökümiti heqiqeten qanuniy tertiplerge ehmiyet berse, u halda xitay héchqandaq qanuniy tertiptin ötmey turup lagérlargha qamalghanlarni qoyuwétishi kérek."

Xitay hökümiti yene del "Uyghur sot kollégiyesi" dawam qiliwatqan künlerde, yeni 6-iyun küni "Shinjanggha munasiwetlik mesililer toghrisidiki 39-qétimliq muxbirlarni kütüwélish yighini" ni uyushturghan bolup, ular bu yighinida qeshqer, xoten, qizilsu, aqsu, korla, turpan we bashqa jaylardin Uyghur, qazaq, qirghiz wekillerni ekelgen. Milliyche kiyimlirini kiyishken bu "Igilik tikligüchiler" özlirining qandaq qilip xitayning "Az sanliq milletlerge qaratqan yaxshi siyasetliri, aktip righbetlendürüshi we küchlük qollash siyasiti netijiside igilik tiklep, netije qazan'ghanliqi" din ibaret "Hékaye" lirini anglatqan.

Eslide londonda échilghan "Uyghur sot kolligiyesi" ning ispat anglash yighini xitay hökümitinimu özini qoghdaydighan herqandaq ispati bolsa ewetishke dewet qilghan. Biraq ulardin héchqandaq jawab kelmigen bolup, xitay hökümitining bu sotqa qatniship özini qoghdash ornigha, uning arqisidin asassiz halda qarilap hujum qilishi xelq'araning diqqet qozghidi.

Sofi richadrson xanim bolsa bu ehwalni xitay hökümitining öz sistémisi ichide qapsilip qélishi, dep teswirlidi. U mundaq dédi: "Aldi bilen teshwiqatning anglighuchiliri dawamliq bir xil kishiler bolidu. Xitayning meqsiti siz bilen bizdek kishilerni qayil qilish emes, ular peqet xitay ichidiki kishilerge qandaq oylishi kéreklikini eslitiwatidu, xalas. Nimishqa xitay jiddiy ademler bilen mesile hel qilishni meqset qilghan heqiqiy munazire qilmaydu? xitay ilgirimu Uyghur mesilisi heqqide nyu-yorkta 18 döletning qollishi bilen échilghan yighin aldida hemme döletlerni yighin'gha qatnashmasliqqa agahlandurup, axiri bolmay özi yighin'gha qatniship tutami yoq bayanatlarni berdi. Menche, xitay hökümiti hazir öz sistémisi ichide qapsilip qaldi."

"Uyghur sot kollégiyesi" axiriqi doklatini bu yil 12-ayda élan qilishni pilanlimaqta. Gerche uning qanuniy mejburlash küchi bolmisimu, uning xelq'araning diqqitini qozghishi we heriketke türtke bolushi mumkinliki kütülmekte. Mezkur ispat anglash yighinidimu axiriqi doklatlarning netijisining herqaysi döletler, xelq'araliq organlar, soda shirketliri, sen'et sahesi, dawalash we ma'arip orunliri we her bir shexsning xitay bilen bolghan mu'amilisige tesir körsitishi kérekliki tekitlendi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet