Җоанне финлий ханим: "бизниң көрүватқинимиз пәқәтла өз кимликидин мәһрум қилиниватқан бир топ җанлиқ гәвдә"

Мухбиримиз нуриман
2021-06-09
Share
Җоанне финлий ханим: "уйғур сот коллегийәси" ниң гуваһлиқ аңлаш йиғинида манчестер университетиниң хитай ишлири бойичә сиясий иқтисадшунаслиқ тәтқиқатчиси давид тобин әпәнди доклат бәрмәктә. 2021-Йили 5-июн.
Photo: RFA

Әнглийә пайтәхти лондон шәһиридә өткүзүлгән "уйғур сот коллегийәси" ниң 4-июндин 7-июнғичә төт күн давамлашқан гуваһлиқ аңлаш йиғинида лагер шаһитлири, тәтқиқатчилар хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан зулумлири һәққидә гуваһлиқ бәргән иди. Буниң ичидә 5-июн күнидики бир горуппа тәтқиқатчиларниң "шинҗаңдики дөләт зораванлиқи тоғрисида әтраплиқ анализ" дегән темидики доклати мутәхәссиләрниң вә коллегийәниң диққитини тартқан.

Манчестер унверситетиниң хитай ишлири бойичә сиясий иқтисадшунаслиқ тәтқиқатчиси давид тобин әпәнди башчилиқидики бу тәтқиқат горупписи бәш тәтқиқатчидин тәркип тапқан болуп, улар хитай һакимийитиниң уйғур районида йүргүзгән һәр хил сиясәтлири һәққидә айрим-айрим тохталған. Хелена кенниде хәлқара әдлийә мәркизиниң кишилик һоқуқ вә заманиви қуллуқ саһәсиниң профессори лавра мерфий ханим "мәҗбурий әмгәк" дегән темида, уйғуршунас мутәхәссисләрдин манчестер университетиниң профессори райин там әпәнди "балиларни аилисидин айриветиш вә мәҗбурий туғут чәкләш" дегән темида, уйғуршунас доктур рәйчил һаррис ханим "қийин-қистақ вә лагерлардики җинсий зораванлиқ" дегән темида, әнгилийә ню-кәсел университетиниң оқутқучиси доктор җоанне симис-финлий ханим "диний йосунлар вә әнәниви мирасларни йоқитиш" вә йәнә "мәдәнийәт вәйранчилиқи" дегән темида тәпсилий доклат сунди.

Тәтқиқатчиларниң һәрхил тимидики әтрапилиқ анализлирини бир гәвдә қилған "шинҗаңдики дөләт зораванлиқи тоғрисида әтраплиқ анализ" намлиқ доклат хитай компартийәсинң һөкүмәт органлири билән бирлишп районда сиситемилиқ һалда елип барған бастурушлириниң мәқситини оттуриға чиқарған. Доклатта хитай һакимийитиниң мәқсити бастуруш обйеикти болған уйғурларни асас қилиған йәрлик милләтләрниң тили, мәдәнийти, өрп-адәтлириниң әвладму-әвлад давамлишишиниң алдини илиш, уларниң йилтизини қурутуш икәнлики көрситилгән.

Давид тобин әпәнди башта бу доклатни қисқичә тонуштуруп мундақ деди: "бу доклат әнгилийәдики бәш тәтқиқатчиниң охшимиған темилардики тәтқиқатлиридин тәркип тапқан. Биз һәммимиз ашу районниң мутәхәсисилири, у районни яхши билимиз. Һәм йәнә нурғун ишәнчилик мәнбәләрдинму пайдиландуқ. Биз узундин буян тартишилип келиватқан темилар үстидә анализ елип баримиз. Мәсилән, мәҗбурий бала чүшүрүш. Мән зиярәт қилған бир уйғур аялниң бирла балиси бар икән, иккинчи балисиға һамилдар болғанда мәҗбурий чүшүривитлгән, хизимитидинму һәйдәлгән. Сақчиханидин өзинң "ашқун" әмәсликини испатлайдиған бир варақ испатни әкиләлмигән болғачқа, ‹җинайити' испатлиништин бурун ‹җинайәтчи' қатарида бир тәрәп қелинған".

Лавра мерфий ханим хитай һакимийити йүргүзүватқан сиситемилиқ "мәҗбурий әмгәк" сиясити һәққидә мундақ дегән: "у йәрдики кишиләрниң ишлишидики тосалғуларни биртәрәп қилиш үчүн, йәрлирини һөкүмәткә тәвә дәп қолиға азғина иҗарә пули берип қоюп, уларни завутларға ишләшкә әвәткән. Йиза кадирлири өйму-өй керип уларни өлкилиридики башқа шәһәрләргә берип ишләшкә мәҗбурлиған. Мәҗбурий әмгәк пирограммисиға яндаш йетим балилар мәктәплириниң көпләп қурулғанлиқини көримиз. Беқишсиз қалған вә яшнип қалған ата-аниларни санаторийәгә йиғқан. Барлиқ мәктәпләрдә балиларға пәқәт хитай тилида хитай идеологийәси асас қилинған маарип системилаштурулған".

Райин там әпәнди "балиларни аилисидин айриветиш вә мәҗбурий туғут чәкләш" сиясити һәққидә мундақ дегән: "хәлқаралиқ ахбарат вастилириниң көпинчиси ‹йетим-йесир балилар мәктипи' гә диққәт қилди, әмма ‹ятақлиқ мәктәп' кә орунлаштуруш сиясити арқилиқ ата-анисидин айревитилгән балиларниң сани техиму көп. 77 Пирсәнит мәҗбурий маарип оқуғучиси уйғурлар. Әлвәттә, уйғур балиларға хитай тилида дәрс берилиду. Йәнә бир мәҗбурий сиясәт болса мәҗбурий бала чүшүрүш. Хитайниң дөләт сиясити хитайларни көп балилиқ болушқа тәшвиқ қилиду, әмма уйғурларни көп балилиқ болғанлиқи үчүн лагерға солайду".

Рәйчил һаррис ханим коллегийәдә гуваһлиқ бәргән шаһитларниң гуваһлиқ сөзлирини нәқл кәлтүрүп туруп: "қийин-қистақ вә лагерлардики җинсий зораванлиқ" ниң инсан қилипдин чиққан дәриҗигә берип йәткәнликини тәкитлигән вә йәнә мундақ дегән: "бизниң қаришимизчә, хитай һакимийити тәшкиллик, сиситемилиқ һалда уйғурларни асас қилған етник милләтләрни нишан қилған дөләт зораванлиқи йүргүзүватиду. Лагер ичидики ‹басқунчилиқ қилиш арқилиқ қийнаш', лагер ечидә вә сиртида аялларни мәҗбурий туғмас қилиш, уйғур қиз-аяллирини хитай әрлиригә мәҗбурий тойлаштуруш қатарлиқлар наһайити мәқсәтлик, пиланлиқ елип берилған. Җинсий зораванлиқ ашу аялниң шәхсийитигә һуҗум қилғанлиқ болмастин, бәлки пүтүн милләткә һуҗум қилғанлиқ. Әмәлийәттә бир милләтниң аяллирини хорлаш арқилиқ пүтүн милләтниң писхологийәсини бузуш мәқсәт қилинған. Аялларниң бәдән саламәтликини бузуш арқилиқ уларниң туғуш иқтидарини йоқитиш бир млләткә ечилған уруштики бир тактикадур".

Җоанне симис-финлий ханимниң узундин бери елип бериватқан тәтқиқатлири хитай һакимийитиниң уйғур районидики сиясәтлирни ечип ташлиған болғачқа, бир қанчә һәптә илгири хитай һөкүмити әнглийәниң парламенит әзалири вә коллегийәниң рәиси җфферий найс билән бир қатарда униңға җаза елан қилған иди. У коллегийәниң гуваһлиқ аңлаш йиғинида йәнә наһайити муһим бир темида доклат бәргән. Финлий ханимниң доклатиниң темиси "диний йосунлар вә әнәниви мирасларни йоқитиш" вә йәнә "мәдәнийәт вәйранчилиқи".

У бу һәқтә мундақ дегән: "диний затлар яки динға маһил кишиләрни чошқа гөши йегүзүш, һарақ ечкүзүш арқилиқ җазалиған. Қол-путини пат-пат ююшму ‹ашқунлуқ' дәп қаралған. Биз қәшқәрдә кочиларда кечик балилар вә яшинип қалған кишиләрнила көрдуқ. яш, оттура-яш кишиләр асасән йоқ иди. Мениңчә улар лагерға соланған. Лагер сиртида яшаватқан кишиләр лагерға солиништин қорқуп, өзини ‹хитай дөлитини, хитай мәдәнийитини сөйидиған' қилип көрситишкә урунидикән. Мән уйғур кимликиниң ‹ичи бошалған' бир һаләткә чүшүп қалғанлиқини көрдүм. У йәрдики уйғурларму өзиниң мәвҗутлуқинң йоқилип кетиватқанлиқни һес қилишқан. Мән бу хил әһвални ‹кимликниң вәйран қилиниши' дәп атидим. Уйғуларниң миллий вә диний кимлики уйғурлардин пүтүнләй еливелинған. Улар җисманий җәһәттин һаят. Тоғра, уларни топлуқ шәкилдә өлтүрмиди. Әмма биз кәң көләмлик ‹кимлик өлтүрүлүш' ни көрүп туруватимиз. Бизниң көрүватқинимиз пәқәт ‹өз кимликидин мәһрум қилинған бүир топ җанлиқ тән' дур. Дөләт аппаратлириниң бастуруш обйекти болған уйғурлар системилқ, пиланлиқ һалда өзинң мәдәнийити вә өрп-адитини әвладму-әвлад қалдуруштин мәһрум қилинмақта".

Һәр бир тәтқиқатчиниң доклатидин кейин коллегийәниң адвокатлири вә мутәхәссисилири улардин доклатта тилға елинған нуқтилар һәққидә наһайити инчикә суалларни сориған, тәтқиқатчилар өзлири топлиған дәлил-спатларға асасән қанаәтлинәрлик җавапларни беришкән.

Доклатта көрситлгән асаслиқ байқашлар төвәндикичә:

Уйғур районидики дөләт зораванлиқи 2014-йилидин башлап күчәйгән.

Дөләтниң рәсмий йолға қойған "шинҗаң сиясити" - "түп йилтизидин қурутуш".

Кәң көләмдә тутқун қилиш, балиларни ата-анисидин айриветиш, тили вә динини чәкләш, җинсий зораванлиқ вә қийнаш қатарлиқ бир йүрүш сиситемилиқ һәм өз-ара гирәләшкән тәдбирләрни әмәлийләштүргән.

Уйғурларни асас қилған йәрлик милләтләргә қарита системилашқан мәҗбурий әмгәк вә мәҗбурий нопус йөткәш елип берилған.

Уйғур балилирини алисидин айрип, дөләтниң башқурушиға өткүзүп бериш иши 2017-йилидин кейин тез сүрәт билән ашқан.

Мәҗбури туғут чәкләш, көп балилиқ болған аялларни лагерға солаш қатарлиқ тәдбирләр уйғур нопусиниң тиз сүрәттә төвәнлишини кәлтүрүп чиқарған.

Кәң көләмлик басқунчилиқ, түрлүк җинсий зораванлиқ қилмишлири лагердики даимлиқ қийинаш вә җазалашниң бир түри болуп қалған.

Диний паалийәтләргә қатнашқанлиқи лагер тутқунлириниң тутулуш муддитинң узиришидики қанунлуқ өлчәмгә айландурулған болуп, бу "динни сотсиялизимлаштуруш вә хитайлаштуруш" дегән бир қатар чарә-тәдбирләрниң биригә айланған.

Уйғур районида йолға қоюлған "ашқунлуққа зәрбә бериш" дегәнлик уйғурларни асас қилған йәрлик милләтләрни хитайлар билән мәҗбурий тойлаштуруш, өз әнәниси бойичә яшиған кишиләрни халиғанчә тутқун қилиш вә уларни хитай идеологийәси бойичә "қайта тәрбийәләш" ни әмәлгә ашуруш үчүндур.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт