Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish heqqidiki bésim yenimu kücheydi

Muxbirimiz irade
2021.12.10
Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish heqqidiki bésim yenimu kücheydi En'giliyediki musteqil “Uyghur sot kolligiyesi” ning xitay hökümitining Uyghurlargha qarshi “Insaniyetke qarshi jinayet” we “Irqiy qirghinchiliq” yürgüzüwatqanliqini jakarlidi. 2021-Yili 9-dékabir.
Photo: RFA

En'giliyediki musteqil “Uyghur sot kolligiyesi” ning 9-dékabir küni xitay hökümitining Uyghurlargha qarshi “Insaniyetke qarshi jinayet” we “Irqiy qirghinchiliq” yürgüzüwatqanliqini jakarlidi. Bu xelq'arada tunji qétim hökümetlerdin biterep we pütünley musteqil bir sot kollégiyesining qarar chiqirishi bolghachqa, xelq'araning zor diqqitige érishti. Hazirghiche bu heqte süküt qiliwatqan hökümetler, xelq'araliq organlar üstidiki bésim yenimu ashti.

10-Dékabir küni birleshken döletler teshkilati teripidin békitilgen “Xelq'ara kishilik hoquq küni” bolup, bu munasiwet bilen yuqiriqidek chaqiriqlar yenimu kücheydi. Dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi ilshat hesen ependi radiyomizgha söz qilip, emdi héchkimning Uyghur mesiliside süküt qilishigha bolmaydighanliqini éytti.

Amérikaliq NBA waskitbol cholpini enes kanter bolsa CNN téléwiziyesining ziyaritini qobul qilghanda, xelq'ara olimpik komitétitini qattiq tenqid qilghan. U mundaq dégen: “Biz sözlishiwatqan mushu minutlarda irqiy qirghinchiliq yüz bériwatidu. Olimpik komititining xitayning dépigha usul oynap, déktator bir dölette olimpik ötküzmekchi bolushi nomustur. Men barliq hökümetlerni, döletlerni we tenheriketchilerni awaz chiqirishqa we musabiqini bashqa döletke yötkeshke chaqirimen.”

U sözi dawamida yene olimpikning qollighuchisi bolghan xelq'araliq shirketlernimu béyjing olimpikini qollashtin chékinishke chaqirdi.

Nöwette Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqning yenimu köp hökümetler we parlaméntlar teripidin éـtirap qilinishi we musteqil “Uyghur sot kollégiyesi” ningmu irqiy qirghinchiliq yeküni chiqirishi, bu mesilide dunyaning sükütini buzushigha bolghan teqezzaliqni yenimu ashurghan. Nurghunlighan tonulghan kishiler xelq'araning emdi bu mesilide heriketke ötmeslikke bahanisi qalmighanliqini tekitleshmekte.

“Washin'gton pochtisi” gézitining tonulghan iston yazghuchisi josh roginmu 9-dékabir küni élan qilghan maqaliside, Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün hemme kishining mes'uliyitini ada qilishi kéreklikini éytqan. U maqaliside yehudiy qirghinchiliqining shahiti, irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush pa'aliyetchisi éli wiyselning 1986-yili nobél ténchliq mukapatini tapshuruwalghanda qilghan töwendiki sözlirini oqurmenlerning yadigha salghan:

“Biz choqum terep tutushimiz lazim. Süküt qilish zulum qilghuchini ilhamlanduriduki, hergizmu zulumgha uchrighuchigha paydiliq bolmaydu. Shunga biz bezide choqum mesililerge arilishishimiz kérek.”

Josh rogin xuddi éli wéysel dégendek, xitay hökümiti Uyghurlargha qarshi yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqtimu kishilerning terep tutushi kéreklikini eskertken.

U maqalisida NBA cholpini enes kanterning xitay hökümitining jinayetlirige qarshi ochuq-ashkara sözligenliktin hazir hem NBA ning tenqidige uchrawatqanliqini, eger NBA uning bilen toxtamnamisini uzartmisa, uning hetta pat yéqinda ishsiz qélishi mumkinlikini, xitayning sezgür mesililirige arilishishning bedili éghir bolsimu, emma uning buningdin pushayman qilmighanliqini eskertip: “Enesning herikiti hemmimizni xitay hökümitining Uyghur musulmanlirigha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqigha süküt qilamduq-yoq dégen'ge qarar chiqirishqa qistimaqta. U teripini tallap boldi. Emdi qalghanlirimiz qandaq qilimiz?” dep so'al qoyghan.

Élshat hesen ependimu radiyomizgha qilghan sözide payda-menpe'et bedilige Uyghur mejburiy emgiki we irqiy qirghinchiliqigha köz yumuwatqan xelq'araliq shirketlernimu qattiq tenqid qilip, ulargha jama'et arqiliq bésim peyda qilishimiz, kérek dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.