Qazaqistan Uyghur ziyaliyliri “Uyghur sot kollégiyesi” ning hökümini qarshi aldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-12-13
Share
“Irqiy qirghichiliq” hökümi xitaygha bésim, Uyghur dewasigha qanuniy asas yaratti “Uyghur sot kollégiyesi” ning bash sotchisi, ataqliq adwokat sir jéfréy nayis(Sir Geoffrey Nice) ependi sot hökümini jakarlimaqta. 2021-Yili 9-dékabir, london.
Photo: RFA

Melum bolushiche, yéqindin buyan xelq'ara ammiwi axbarat wasitiliride, ijtima'iy taratqularda, shuningdek Uyghurlar arisida londonda ötken “Uyghur sot kollégiyesi” ning nöwettiki ispat anglash yighini heqqide inkaslar dawam qilmaqta. Buninggha mezkur sotning 3-qétimliq ispat anglash yighining 2021-yili 12-ayning 9-küni xitayning Uyghur élidiki jinayi qilmishliri üstidin “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” dégen hökümning chiqarghanliqi seweb bolmaqta. Bu höküm rus tilliq metbu'atlarda chekleklik bolsimu, melum derijide yorutulmaqta.

Shularning biri “Séntir asiya” axbarat agéntliqida élan qilin'ghan “A q sh shinjangdiki teqibleshler munasiwiti bilen x x j gha qarshi yéngi émbargolar élan qildi” namliq maqalida éytilishiche, amérika maliye ministirliqi xitayning bezi birleshmiliri wekillirige hemde atalmish “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” ning sabiq re'isi shöhret zakir we rayonning hazirqi re'isi erkin tuniyazgha qarshi jaza élan qilghaniken. Shöhret zakir we erkin tuniyaz Uyghur élidiki teqiblesh herikitining béshida turup, milyondin oshuq yerlik ahalining türmilerge tashlinishigha seweb bolghan. Maqalida xitayning barghanséri xelq'ara jama'etchilikning qattiq tenqidige duch kéliwatqan bolsimu, yenila buning barliqini inkar qilip, özini aqlashqa tirishiwatqanliqi éytilghan.

Londonda ötken “Uyghur sot kollégiyesi” ning 3-qétimliq ispat anglash yighinining yeküni heqqide qazaqistanliq Uyghur ziyaliyliri néme deydu?

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistan zhurnalistlar ittipaqining ezasi riza semedi ependi “Uyghur sot kollégiyesi” ning 3-qétimliq ispat anglash yighini yekünining pütkül qazaqistanliq Uyghurlarni qattiq xursen qilghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Bu muqeddes wetinimiz sherqiy türkistanning igisi bolghan Uyghur, qazaq we bashqimu milletlerge qarita xitay istélachilirining insan qélipidin chiqqan wehshiyane jinayitini inkar qilip bolmaydighan delil-ispatlar asasida chiqirilghan adaletlik höküm boldi. Men bu hökümni xitayning jina'iy qilmishlirini körüp turup, körmeske séliwatqan, iqtisadiy menpe'etini dep milliy hem qérindashliq pezilitige xiyanet qiliwatqan döletlerni Uyghur dewasigha qarita adil bir yolni tallap, heriketke ötüshige dewet qilidu dep ümid qilimen”.

Qazaqistan we uning sirtida tonulghan edliye mutexessislirini biri, edliye penlirining doktori, akadémik shaymerdan sheripof ependi mezkur sot yekünining intayin chong ehmiyetke ige ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Bu musteqil mertiwige ége, héch bir dölet yaki xelq'ara teshkilatlarning terkibige kirmeydighan, öz aldigha musteqil meqsetlerni közleydighan, yirik qanunshunaslardin terkib tapqan organ. Bu sot turaqliq jayda qanuniy rewishte étirap qilin'ghan, hem uning xizmiti cheklenmigen. Bu birinchidin. Ikkinchidin, bu sot insaniyetning tereqqiy etken sot ülgiliri we nemunilirini, ularning uslublirini ünümlük we peydin-pey paydilinish arqiliq sotning ish jeryanini hertereplime tetqiq qildi. Xitaydek chong bir döletning irqiy qirghinchiliq yürgüzüshi toghriliq puqralarning guwahlirini ochuq tingshap, ispat-delillerni qobul qildi. Bularni obyéktip tetqiq qilish arqiliq munasip bahalap, aqiwette netijilik yekün chiqardi. U bolsimu, xitay kommunistik sistémisining sherqiy türkistan, yeni Uyghuristandiki az sanliq milletlerge, bolupmu shularning ichide eng köp nopusqa ége Uyghurlargha qarshi sistémiliq génotsid(qirghinchiliq) yürgüzüp kéliwatqanliqini ashkara eyiblesh arqiliq höküm chiqardi. Üchinchidin, yuqirida qeyt qilin'ghandek, dunya miqyasida ilgiri bolup körmigen hadise orun aldi. Xitayning bu sotning yekünige naraziliq bildürüshi, melum derijide qorqutush we popoza qilish heriketliri sözsiz dunya jama'etchilikining buninggha eksi inkasini tughduridu, dep oylaymen. Tötinchidin, bu sotning qarari resmiy birleshken milletler teshkilatidin bashlap bashqimu teshkilatlarning, ga'aga xelq'ara soti oxshash bashqimu xelq'ara derijidiki inawetlik edliye sistémilirining heriket qilishigha türtke bolushi lazim. Beshinchidin, we eng muhimi, insaniyet qedriyetlirining birdin-bir amili bolup kéliwatqan adimiyliqni oyghitish, adaletsizlikke sewrlik qilmasliqqa chaqirish, irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush, uni toxtitish üchün omumyüzlük heriket yüz berdi”.

Rusiye penler akadémiyesining muxbir ezasi, medeniyet mesililiri boyiche xelq'ara mutexessis, doktor alimjan tiliwaldi ependining pikriche, amérika bashliq chong dunya memliketlirining Uyghurlargha ige chiqishi, shu jeriyanda Uyghurlargha qarita köpligen ishlarning emelge éshishi Uyghurlarning millet süpitide saqlinip qélishigha türtke bolidiken.

Alimjan tiliwaldi mundaq dédi: “Eng muhimi, dunyawi xaraktérge ige Uyghur xelqining medeniyitining saqlinip qélishi we tereqqiy qilishigha seweblik bolidighini éniq. Özimizning qan-qérindashlirimiz bolsun, guwahliq bergen qérindashlirimiz bolsun, adaletlik sotqa mohtaj idi. Ularning béshidin ötken ishlar xelq'aragha ayan bolup, tégishlik xulasiliri chiqirildi, dep oylaymen. Ana diyarimizda pikir erkinliki, a'ilige, shexsiy hayatqa hörmet qilish, erkin nikah qilish hoquqlirimiz cheklen'genliki sir emes. Kélechekte bu ishlar bara-bara tereqqiy étidu, dep oylaymen”.

Alimjan tiliwaldi siyasiy teqib qurbanlirining tizimini élip, ularni xatirilesh ishlirini élip bérishning muhimliqini, chong memliketlerning, inawetlik xelq'ara teshkilatlarning Uyghurlargha ige chiqishining Uyghurlarning dunyagha tonulghan xelqlerning biri ikenlikini testiqlaydighanliqini bildürdi.

Xitayning Uyghur élidiki jina'iy qilmishliri üstidin “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” dégen bir yekün chiqiriliwatqan peytte qazaqistan buninggha qandaq mewqede turuwatidu?

Dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki aliy meslihetchisi, siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependi mundaq dédi: “Bu qarar, elwette, pütün dunyagha tesir qilidu. Shu jümlidin ottura asiyadiki türkiy tilliq döletlerge, yeni qazaqistan'gha tesir qilidu, dep oylaymen. Chünki bizning rehberler xelq'ara prinsiplarni yaxshi bilidighan kishiler. Emma, méning köz qarishimche, qazaqistanning yéqin mezgilde Uyghur mesilisige ya xitaygha tutqan siyasiti özgermeydu. Buninggha muhim sewebler bar”.

Qehriman ghojamberdi yene xitay wirusi sewebidin qazaqistanda köpligen her xil sahe mehkimilirining chong krizisqa duch kelgenlikini, ularning ishini qaytidin janlandurush üchün chong mebleghning lazim bolup, bu mebleghni peqet xitayning béreleydighanliqini bildürdi. U shundaqla bu sot yekünige türkiy döletler lidéri türkiye qoshulghan teqdirde merkiziy asiya memliketlirining bu mesilige bolghan pozitsiyesiningmu özgiridighanliqini ilgiri sürdi.

Qehriman ghojamberdi qazaqistan Uyghurlirining dunya Uyghur qurultiyining ish-pa'aliyetlirige we london sot yekünige bolghan munasiwitini otturigha qoydi.

Igilishimizche, qehriman ghojamberdining dunya Uyghur qurultiyining pa'aliyiti, dunya weziyiti, Uyghurlar mesilisi, kéyinki waqitlarda “Uyghur sot kollégiyesi” ning élip bériwatqan ishliri boyiche qarashliri delil-ispatlar bilen “Axbaratname” maqaliside élan qilinip, ahale arisida dawamliq tarqitilip kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet