Uyghur soti bash sotchisi jéfriy nays: ular öz arzusigha nomussizliq arqiliq érishelmeydu

Muxbirimiz alim séyitof
2021.12.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Uyghur soti bash sotchisi jéfriy nays: ular öz arzusigha nomussizliq arqiliq érishelmeydu Erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining diréktori alim séytof ependi dangliq kishilik hoquq adwokati jéfféri nayis(Sir Geoffrey Nice) ependi bilen söhbetleshti. 2021-Yili 13-dékabir.
Photo: RFA

Alim séytof:

Sizning rehberlikingizde bügün Uyghur soti xitayni milliy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet ‍ötküziwatidu dep höküm chiqardi. Bu hökümning yéshi'imi toghrisida toxtilip ötken bolsingiz?

Jéfréy nays:

Shunisi éniqki, eger mushundaq bir höküm hökümetler, uniwérsitét, karxana we sayahet shirketlirige oxshash orunlar we shundaqla xitay bilen biwaste alaqe qilidighan kishilerning xitay bilen bolghan munasiwitide nime ish qilish toghrisida qarar chiqirishigha paydisi bolsa bu bir yaxshi bolghan ish hisablinidu. Bu hökümning xitaydiki ichki weziyetni özgertish tesiri bolushi mumkin. Shundaqta qaltis ish bolghan bolidu, likin shu netije chiqqandimu, bizning sotning netijisidin dep ‍étirap qilinishi natayin. Shunga bu höküm seweblik ishlarning yaxshilan'ghanliqini derhal bilelmeydighanliqimiz iniq. Yuqarqi bayanlar yüz bérishi mumkin bolghan netijiler. Emdi su'alingizgha qaytip kelsek, bashtin tartip sözlisek, ispatqa tayan'ghan halda (xitayning élip bériwatqan siyasiti) xeliq'ara jem'iyetke iniq bolmighanliqidin ibaret bir ri'alliq bu sotni ‍ichishtki qozghatquch küch bolghan. Shunga biz bu boshluqni toldurghan bolduq, xulase kalam.

Alim séytof:

Uyghur soti xitay hökümitini özining meydanini qoghdash we shundaqla özning bayanini otturigha qoyushqa teklip qildi, ispat shuki, likin hazirgha qeder, xitay hökümiti bu teklipni ret qilip keldi. Xitay siz we bu sotqa cheklesh jazasi élan qilidi shundaqla sizge shexsi hujum qilip, sizni jasus dep atidi. Sizining ‍inkasingiz qandaq?

Jéfréy nays:

Ular (xitay)ning bu yolni tallighini epsuslinarliq bir ish. (Bu téimid) buningdin bashqa artuq deydighan gépim yoq. Men ensirep ketmidim. (Xitayning bu dégenliri Uyghur soti bilen) munasiwetsiz. Likin ular (xitay) özlirini tenqidligen shexis, teshkilat we döletlerge qarita ochuq bolushtin ibaret yene bir xil yolni ezeldinla nezerge almighanliqi ademni epsuslanduridu. Chunki, eger ular (xitay) shundaq qilghan bolsa, bolupmu biz hökümde chüshendürgendek bashqa bezi chong döletlerge ‍oxshash ochuq bolmasliqni emes belki ülge bolup ochuq bolushni talla'ighan bolsa, ular (xitay) dunyani téximu yaxshi jaygha aylanduridighan'gha ülge bolghan bolatti. Shunga ular (xitay) ning biz we men toghrisida dégenlirige perwayim pelek.

Alim séytof:

Xitay bu sotni yalghan sot dep eyiblesh bilen birge bu sot oyunining aqisida amérika bashchiliqidiki xitaygha qarshi gherb küchliri bar déyish bilen birge, shahitlar we mutexessislerni “Xitayni qarilash ‍üchün toqulma ispatlarni otturigha qoyuwatidu” dep eyiblidi. Sizining bu shundaq ‍ehwalmu?s

Jéfréy nays:

Ular (xitay) undaq dése özining shi. Likin ular (xitay) özlirining shu dégenlirini melum ispat bilen delilimise, bundaq geplirige qarita artuq gep qilishimining hajiti yoq. Ular bu eyibleshlirining birinimu hichqandaq ispat bilen deliligini yoq. Men ‍ilgiri dégenlirimini yene bir tekrarlap ötey, ular (xitay) ochuq bolup, menilik alaqe élip barmasliqining özila bir epsuslanduridighan ish. Dunya (xelqi) (Uyghur diyarida) nime ishlarning yüz bériwatqanliqini bilishni xalaydighanliqini biz ular (xitay)gha déduq. Xitayning téximu ochuq ashkara bolushi uzunni oylighanda paydiliq bir ish.

Alim séytof:

En'gliye hökümiti xitayning milliy qirghinchiliq we yaki insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghanliqi toghriliq höküm élan qilmidi, emma en'gliye parlaménti xitayni Uyghurlargha qarita qirghinchiliq sadir qiliwatidudégen hökümni chiqardi. Ehwaldin qarighanda en'gliye hökümitining meydani bolsa, milliy qirghinchiliq we yaki insaniyetke qarshi jinayetmu dégen hökümni chiqirishi sotning ishi dep qaraydighan oxshaydu. Sizningche, bügünki höküm, yeni Uyghur sotining xitayning qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatqanliqidin ibaret bu hökümi en'gliye hökümitini xitayning Uyghurlargha qaratqan wehshiylikini étirap qilishqa qayil qilarmu?

Jéfréy nays:

(Bu höküm) ‍ular (en'giliye hökümiti)ning bu (xitayning Uyghur siyasiti)ni nime bolsa shundaq dep tonup yétishigha yardem qilishi mumkin. Bügün parlamitn zalida köp parlamént ezaliri olturuptu, ular axbarat élan qilish yighini achti. Ular bu hökümdin paydilinip hökümetni heriketke keltürüshke teshna. So'alingizning deslepki qismigha jawab bérish toghra kelse, hökümet hökümni peqet sotchi chiqarsila qirghinchiliq dep étirap qilishqa bolidu deydu. Emma bular herqandaq sotchining bundaq höküm chiqiralmaydighanliqini bilip turup shundaq deydu. “Qirghinchiliq ehdinamisi” boyiche, xitay xelq jumhuriyitini “Qirghinchiliq ehdinamisi” ge xilapliq qildi dep qarar chiqimighiche, héchqandaq bir sistémida uni xelq'ara sot mehkimisige élip chiqmaqchi bolidighan sotchi bolmaydu. Ular hergiz bundaq qilishqa jür'et qilmaydu, dep qaraymen. Shuning bilen ular bu hökümni peqet sotchila chiqiralaydu dégen tüzümdin paydilinip höküm chiqirishtin qachidu.

Alim séytof:

150Din artuq dölet “Qirghinchiliq ehdinamisi” ni imza qoyghan we ularning qirghinchiliqni tosush we toxtitishta qanuniy mejburiyiti bar. Bu sotning hökümining barliqqa kélishi bilen, sizningche, xelq'ara jem'iyet xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan milliy qirghinchiliqini toxtitishida qandaq qilishi kérek?

Jéfréy nays:

Démek, bizni qiziqturidighan teripi shuki, amérika hökümiti qirghinchiliq dep élan qildi we yawropa ittipaqi, en'gliye hem bashqa döletler bilen birlikte jaza ilan qilishitek bezi ishlarni qildi, emma u (amirika) özning “Qirghinchiliq ehdinamisi” burchi boyiche ish qilighanliqini éytqini yoq.

Démek, bundaq bir ehwalda “Qirghinchiliq ehdinamisi” burchi dégen néme? bu her qandaq bir hökümetning qararigha baghliq. Bundaq bir qarargha nisbeten hökümet choqum öz xelqige shu qarargha asasen néme ish qiliwatqanliqi, néme üchün buningdin téximu köp ish qilalmaywatqanliqi, weyaki némishqa buningdin az qilmaywatqanliqini ashkarlishi kérek. Qararining qirghinchiliqni toxtitish burchigha asasen bolghan bir orunluq inkas ikenlikini déyishi kérek. Shunga melum bir hökümetning qollinidighan mumkin bolghan chariliri, ular [‍amérika hökümiti] alliqachan qollan'ghan jazalarnimu öz ichige élishi mumkin.

‍Emma oylap béqing, biz amirika tashqi ishlar ministiri bilinkénning ornida bolghan bolsaq, biz semimiy halda öz-‍özimizdin “Héchbolmighanda bu burchimizni ada qilish üchün néme qilishimiz kérek?” dep sorighan bolar iduq, bu su'alining jawabi bolsa choqum ular (bilinikn qatarliqlar) qoyghan jazalardin köprek bolidu. Bundaq jaza qirghinchiliqni sadir qilghuchilargha, buninggha jawabkar bolghuchilargha emeliy tesir körsetküdek bir nerse bolushi kérek. Birer hökümetning bu jazalarni qandaq qollinishi heqqide men meslihet körsetmeymen. Bundaq qilish artuqche bolup qalidu, bu méning ishim emes. Lékin peqet jaza bérip qoyupla “Qirghinchiliq ehdinamisi” ni tilgha almasliq yéterlik emes.

Alim séytof:

Xitaymu “Qirghinchiliq ehdinamisi” ning imzalighuchisi. Shunga qirghinchiliqni toxtitishta xitay hökümitige qirghinichiliqni toxtitish toghrisda nime deysiz?

Jéfriy nays:

Xitay hökümitige béridighan teklipim shuki: ular (xitay) hazirqi zor küchi bilen irisheleydighanlirini bu nachar ishlarni qilishi arqiliq irishishi zörör emes. Men ularning muweppeqiyet qazinish arzusini we dunya boyiche tesir küchige ige bolush arzusini chüshineleymen we hörmet qilimen. Herqandaq küchlük döletning mundaq arzusi bolghan, mesilen küchlük merkezleshken impériye bolghan kichik arilimizmu (en'giliyege qaritilghan) shundaq bolghan we amérika hökümitimu shundaq bolghan, elwette. Bundaq arzu bolushning héch xata yéri yoq.

Biraq, ular ammining neziride öz arzusigha nomussizliq arqiliq érishelmeydu. Shuning üchün, ularning shinjangda tinch we meqsetlik bolghan bir hakimiyetke kapaletlik qilishigha rasttinla shundaq ishlarni qilishi zörürmu? belkim undaq emes, dep perez qilimen. Ular oylishishqa tégishlik bir ish shuki, héchbolmighanda bashqilargha tesir körsitishini xalisa, özining xelqige bolghan pozitsiyesini özgertishi kérek.

Alim séytof:

Kelgüside xelq'ara jinayiy ishlar soti we yaki xelq'ara edliye soti xitay hökümiti yaki Uyghur qirghinchiliqigha jawabkar bolghan xitay da'irilirini sotqa tartsa, Uyghur soti shularni siler topliwalghan delil-ispatlarning hemmisi bilen teminlemsiler? guwahliq bérishni xalamsiler?

Jéfriy nays:

Elwette, biz delil-ispat bilen teminleshke teyyarmiz. Biz alliqachan birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq kéngishining özining doklatini teyyarlash bilen bir qedem ilgirilep méngish niyitining barliqini bilimiz we biz ‍ulargha matériyallirimizdin paydilinalaydighanliqini éyttuq. Biz qolimizdin kélishiche yardim qilimiz. Emeliyette, bizde bar delil-ispat, biz topliwalghan barche delil-ispatlar hemmisi ochuq-ashkara. Pütkül arxipimizni belkim ammigha élan qilishimiz mumkin.

Bu kichik ish emes, shundaqla buninggha melum meblegh kétidu. Meblighimiz yoq, elwette, shunga bizde yüzminglighan betlik matériyallarni arxiplashturushqa tirishishimiz kérek. Emma bizning bu matériyallarni bashqilar ishletkili bolidighan qilip qoyush niyitimiz bar.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.