Xitayning Uyghurlargha yürgüziwatqan zulumliri “Irqiy qirghinchiliq” dep béktildi

Muxbirimiz nur'iman
2021.12.09
Xitayning Uyghurlargha yürgüziwatqan zulumliri “Irqiy qirghinchiliq” dep béktildi “Uyghur sot kollégiyesi” ning bash sotchisi, ataqliq adwokat sir jéfréy nayis ependim (otturida) kollégiyening axirqi hökümini sunmaqta. 2021-Yili 9-dékabir. London, en'gliye.
Social Media

Dangliq kishilik hoquq adwokati jéfféri nayis bashchiliqida en'gliyening london shehiride qurulghan musteqil sot kollégiyesi- “Uyghur sot kollégiyesi” uzun muddetlik tekshürüsh we pakit toplash arqiliq, 9-dikabir küni xitay hökümiti Uyghurlargha “Irqiy qirghinchiliq” yürgüzüwatidu, dégen axiriqi hökümni chiqardi.

Shuning bilen bir waqitta mezkur sot kollégiyesi yene xitayning Uyghur we bashqa türkiy milletlerge yürgüzüwatqan basturush siyasetlirining “Insaniyetke qarshi jinayet” ikenlikini jakarlidi. Mezkur sotta yene xitay hökümiti ötküzgen “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” lerge xitay kompartiyesining bash sékritari shi jinping, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chu'en'go qatarliqlarning biwasite jawabkar ikenlikini bildürdi.

“Uyghur sot kollégiyesi” 63 betlik hökümnamini özining resmiy tor bétide élan qilghan bolup, hökümnamide üch qétimliq ispat anglash yéghinida toplan'ghan barliq ispatlar munasiwetlik qanunlargha asasen tepsiliy chüshendürülgen. Xitay hökümitining Uyghurlargha qaratmiliq yürgüzgen basturushlirini “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” dep jakarlashning asasliri birmu-bir körsitilgen.

Sot axirida Uyghur sot kollégiyesining bash sotchisi sir jéffréy nays axiriqi hökümnamini oqup ötken. U xitay xelq jumhuriyiti Uyghurlar üstidin atalmish “Nopusni elalashturush” nishani bilen “Tughut cheklesh we tughut nisbitini töwenlitish arqiliq nopusini uzaq muddet qisqartish meqsitige yétish üchün qesten, sistémiliq we bir gewdileshken siyasetke yürgüzgen” likini, buning birleshken döletler teshkilatining “Irqiy qirghinchiliqining aldini élish ehdinamisi” diki irqiy qirghinchiliqqa bérilgen izahatlargha del chüshidighanliqini bildürgen.

Kommunizim qurbanliri xatire sariyi fondining xitay ishliri tetqiqatchisi adriyan zéniz élan qilghan 28 betlik “Hamiledarliqtin saqlinish, mejburiy tughut cheklesh: xitay kompartiyesining Uyghurlarning tughulush nisbitini kontrol qilish herikiti” namliq doklatta, xitay hökümitining “Pilanliq tughut siyasiti” ge a'it resmiy höjjetliridiki mezmunlar we bu siyasetning arqisigha yoshurun'ghan pilanliri ashkarilighan idi. Doklatta yene Uyghurlar eng köp olturaqlashqan qeshqer we xotendin ibaret ikki rayondiki Uyghur nopusi 2015-yilidin bashlap tik siziq bilen töwenlep mangghanliqi, 2020-yiligha kelgende nopusning köpiyish nisbiti nöl bolghanliqini körsetken.

“Uyghur sot kollégiyesi” ning bash sotchisi, ataqliq adwokat sir jéfréy nayis “Uyghur sot kollégiyesi” qurulghanda en'giliye “Sikay xewerliri” ge qilghan sözide: “Biz peqet barliq pakitlargha qarap chiqip, qanunlargha tedbiqlaymiz, shundaqla némilerning ispatlan'ghanliqigha qarar qilimiz,” dégen idi.

“Uyghur sot kolligiyesi” ning mu'awin re'isi nikolas wich ependi musteqil “Uyghur sot kollégiyesi” heqqide radiyomizgha bergen ziyaritide mundaq dégen idi: “Bu sot kollégiyesi bir ammiwi kollégiye, uning héchqandaq soda we yaki siyasiy pa'aliyetchilik xaraktéri yoq. U qanuniy tertip boyiche ish élip baridu. Uning ezaliri adwokatlar we jem'iyetning bashqa saheliridiki nopuzluq kishilerdin terkib tapqan. Biz peqet pakitqa asaslinimiz. Biz jinayet ötküzülgen yaki ötküzülmigenlikige qarar qilishta, qiyas-perezlerge emes, peqet delil-ispatlargha asaslinimiz.”

“Uyghur sot kolligiyesi” dunya Uyghur qurultiyining xitay hökümitining Uyghur xelqige qarita yürgüzüwatqan zulumliri üstidin xelq'ara qanun boyiche tekshürüsh élip bérishini telep qilishi bilen qurulghan. Sotqa neq meydandin qatnashqan dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi sotning hökümi heqqide mundaq dédi: “Bügün sherqi türkistanda irqiy qirghinchilqqa uchrawatqan xelqimiz üchün tarixiy bir kün boldi. Biz dunyada adaletning barliqigha yene bir qétim ishenduq. Bu hökümdin kéyin héchqandaq bir döletning sükütte turuwélishigha seweb qalmidi, emdi bu irqiy qirghinchiliqni toxtitish mejburiyiti barliq döletler we insaniyetning zimmisige chüshti.”

“Uyghur sot kolligiyesi” xitay hökümiti Uyghurlargha “Irqiy qirghinchiliq” yürgüzüwatidu, dégen hökümni chiqarghandin kéyin, xitayning londondiki bash elchixanisi bu heqtiki inkaslargha derhal jawab qayturmighan. Xitay tashqiy ishlar ministirliqining bayanatchisi wang wénbin 9-dékabir küni béyjingda muxbirlarni kütüwilish yighinida söz qilip: “Shinjangdiki atalmish mejburiy emgek we irqiy qirghinchiliq pütünley rezil gep,” dégen.

Nyu-kastél uniwérsitétining xitay ishliri mutexessisi jo'anné finléy-simis xanim a b s (ABC) xewer torigha bergen ziyaritide, bu hökümning herqaysiy dölet hökümetlirining heriketke ötüshige türtke bolidughanliqini éytqan.

U yene mundaq dégen: “Bu qirghinchiliqning aldini élishqa yenila waqit bar. Hökümetler, xelq'araliq organlar we teshkilatlarning qol tiqip bu mesilini hel qilishigha yenila purset bar.”

Muhajirettiki Uyghurlar ijtima'iy taratqularda “Uyghur sot kollégiyesi” ning xitay hökümiti Uyghurlargha “Irqiy qirghinchiliq” yürgüzüwatidu, dégen hökümini “Qayghuluq xoshxewer” dep ipadiligen. “Uyghur sot kollégiyesi” ning hökümi élan qilin'ghan betlerning astigha minglighan Uyghurlar yillardin biri iz-dérikini alalmaywatqan ata-ana, qérindashlirining resimlirini chaplighan. Ular yazmilirida a'ilisidikiler bilen saq-salamet körüshüshni arzu qilidighanliqini, dunyadiki barliq hökümetlerning bu “Irqiy qirghinchiliq” ni baldurraq toxtitish üchün heriketke ötüshini ümid qilidighanliqni bildürüshken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.