“Uyghur sot kollégiyesi” ning chiqarghan axiriqi hükümi türkiyege qandaq tesir körsitidu?

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021.12.09
Türkiye parlaméntidiki omumiy yighinda xitayda ötküzülmekchi bolghan qishliq olimpikke qarshi sadalar kötürüldi Türkiye “Iyi” partiyesidin bolghan parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi türkiye parlaméntidiki omumiy yighinda Uyghurlar heqqide sözlimekte. 2021-Yili 21-öktebir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

9-Dékabir küni Uyghur sot kollégiyesi “Xitay hökümitini Uyghurlar üstidin irqiy qirghinchiliq qilmaqta” dep höküm chiqirishi, xitay kompartiyesining bash sékritari shi jinping bilen Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chu'en'goning bu jinayetlerge biwasite jawabkar ikenlikini bildürüshi, türkiyediki siyasiyonlarning yuquri bahasigha érishti.

Bu heqtiki xewerler tarqalghandin kéyin, türkiyediki öktichi partiyelerning hemmisi dégüdek buning tarixiy bir qarar ikenlikini, türkiyening sherqiy türkitan siyasitige ijabiy tesir körsitidighanliqini ilgiri sürüshti.

“Iyi” partiyesining parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi bu heqtiki so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: “Uyghur sotining hükmi muhim. Yawropadiki bir dölette qurulghan sottin chiqqan mezkur hüküm nahayiti muhim. Menche, bu nahayiti yaxshi bir bashlan'ghuch boluptu. Burun bezi döletlerning parlaméntliri xitayning Uyghurlargha qaratqan bésim siyasitini ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep békitken idi. En'giliyediki sottin bu hüküm chiqqandin kéyin, bashqa döletlermu ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep qarar maqullishi mumkin. Eger bundaq qarar maqullighan döletler köpeyse, xitay hökümiti Uyghurlargha qaritilghan qattiq qolluq siyasitini yumushitishqa mejbur qélishi mumkin. Buningdin bashqa amérikaning xitaydiki qishliq olimpikni bayqut qilishimu nahayiti muhim”.

Sabiq bash ministir exmet dawut'oghlu qurghan “Kélechek” partiyesining mu'awin re'isi umit yardimchi ependi en'giliyediki sotning qararining intayin muhim ikenlikini otturigha qoydi. U, mundaq dédi: “Men bundaq bir hükümning chiqqanliqi nahayiti muhim dep qaraymen. Sotta köp sanda kishi guwahliq berdi. 3-4 Qétim sot boldi, bularning netijiside bundaq bir hükümning chiqishi nahayiti muhim dep qaraymen. Uning üstige xitayda qishliq olimpik échilishtin burun bundaq bir hükümning chiqishi, téximu köp sandiki döletlerning béyjing qishliq olimpikini bayqut qilishigha sewep bolidu, dep oylaymen”.

Burundin tartip izchil halda sherqiy türkistan mesilisini qollap kéliwatqan büyük birlik partiyesining mu'awin re'isi ali keser ependi Uyghur sot kollégiyesi chiqarghan qararning muhim ikenlikini, türkiyening sherqiy türkistan siyasitige ijabiy tesir körsitidighanliqini bayan qildi. U mundaq dédi: “Bu sotning qarari heqiqeten bek muhim. Bu qarardin kéyin dunyadiki téximu köp döletler Uyghurlargha élip bériwatqan siyasetning irqiy qirghinchiliq ikenliki toghrisida qarar layihelirini maqulluqtin ötküzüshi mumkin. Bu türkiyening sherqiy türkistan siyasitigimu ijabiy tesir körsitidu, dep oylaymen”.

Türkiye hökümiti 2015-yilidin bashlap xitay bilen bolghan munasiwitini kücheytish siyasiti élip barmaqta. Undaqta, Uyghur sot kollégiyesidin chiqqan hükümning türkiye hökümitige qandaq tesir körsiter? türkiye parlaméntide bu heqte qarar maqullashning éhtimalliqi barmu? parlamént ezasi fahrettin yoqush bu heqtiki köz qarishini bayan qilip mundaq dédi: “Türkiyede buning bishariti yoq. Hökümet ochuq-ashkara xitaygha qarshi chiqmasliqi mumkin. Lékin bu türkiyening sherqiy türkistan siyasitige ijabiy tesir körsitidu, dep oylaymen”.

“Kélechek” partiyesining mu'awin re'isi umit yardimchi ependi hazirghiche amérika, kanada, awstralye we yéngi zélandiye qatarliq döletlerning béyjing olimpik tenterbiye musabiqisini bayqut qilghanliqini jakarlighanliqini, türkiyeningmu tenterbiyechilerni yollap, aliy rehberlerdin terkip tapqan wekillerni ewetmesliki mumkinlikini tekitlidi.

Türkiyede pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan teshkilatlar birlikining re'isi hidayettulla oghuzxan ependi musteqil “Uyghur sot kollégiyesi” chiqarghan hükümning sherqiy türkistan dewasi üchün zor ehmiyetke ige ikenlikini, mezkur dewani yuquri pellige kötergenlikini bayan qildi.

Hidayetulla oghuzxan ependi Uyghurlar bilen héchqandaq uruq-tughqanchiliq munasiwiti yoq milletlerning bundaq hükümlerni chiqirishining türkiyegimu ijabiy tesir körsitidighanliqini, türkiyeningmu Uyghurlar toghrisida qarar chiqirishqa mejbur qalidighanliqini otturigha qoydi.

Musteqil “Uyghur sot kollégiyesi” dunya Uyghur qurultiyining teshebbusi bilen 2020-yili 4-ayda en'giliyening paytexti londonda qurulghan idi. En'gliyelik adwokat we xelq'ara kishilik hoquq adwokati jéffréy nays mezkur sotning bash sotchiliqini zémmisige alghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.