Җоанне симис: «уйғурлар идеологийәлик һөкүмранлиқниң тәҗрибә материяли болуватиду!»

Мухбиримиз әзиз
2019-06-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнглийәдики невкасл (йеңи қәлә) университетиниң профессори, уйғуршунас җоанне симис (Dr Joanne Smith Finley) ханим уйғур мәсилиси тоғрисида сөзлимәктә. 2018-Йили ноябир, вашингтон.
Әнглийәдики невкасл (йеңи қәлә) университетиниң профессори, уйғуршунас җоанне симис (Dr Joanne Smith Finley) ханим уйғур мәсилиси тоғрисида сөзлимәктә. 2018-Йили ноябир, вашингтон.
RFA

Явропадики әң нопузлуқ илмий журналлардин болған «оттура асияға нәзәр» журнилиниң 2019-йиллиқ 1-сани мәхсус уйғурларға беғишланған болуп, уйғур дияриниң нөвәттики сиясий вәзийити охшимиған нуқтилардин тәһлил қилинған бир йүрүш мақалиләрни өз ичигә алиду. Шулар ичидә хитай һөкүмитиниң «бихәтәрлик» вә «террорлуққа қарши туруш» үчүн иҗра қиливатқан бир қатар сиясәтлириниң маһийәттә хитай компартийәсиниң йәнә бир қетим идеологийәлик һөкүмранлиқ әндизисигә бурулуши икәнлики һәққидики тәһлилләр бирқәдәр муһим салмақни игиләйду. Әнглийәдики невкасл (йеңи қәлә) университетиниң профессори, уйғуршунас җоанне симис (Dr. Joanne Smith Finley) Болса бу мәсилиләрни хитай һөкүмитиниң мунасивәтлик сиясәтлиригә бағлиған һалда чүшәндүриду.

Доктор җоаннениң пикричә, хитай компартийәсиниң уйғур дияридики бир қатар сиясәтлиригә омумий нәзәр салғанда буларни 2008-йилини бәлгә қилған һалда рошән болған бирнәччә басқучқа айришқа болидикән. Бу вақитлар бир яқтин хитай компартийәсиниң өзи қисмән иҗтимаий кирисизларға дуч келиватқан, йәнә бир яқтин уйғур дияри хитай һөкүмитиниң «бир бәлвағ бир йол» қурулушиниң муһим өтәр йоли болуватқан бир мәзгилгә тоғра келидикән. Йәнә келип бу мәзгилдә хитай компартийәси һәммини қайил қилғудәк бир дөләт идеологийә системисини бәрпа қилип чиқалмайватқан болғачқа бу хил чоң вәзийәтниң уйғур дияридики инкаси башқичә шәкилдә оттуриға чиққан.

Бу мәсилә һәққидики сөһбитимиз җәрянида доктор җоанне хитай компартийәсиниң дәл мушу сәвәбтин аталмиш «шинҗаң хизмити йиғини» ачқанлиқини алаһидә тәкитлиди. У бу һәқтә мундақ деди:

«Хитай компартийәсиниң сиясәтлиридики һакиммутләқлиқ яки идеологийәлик бурулуш нуқтилири 2008-йилила оттуриға чиқишқа башлиған. Шу вақитта ху җинтавниң ‹иҗтимаий тәңсизлик вә охшимиған тәбиқиләрдики наразилиқларни түгитиш арқилиқ ортақ гүллиниш вәзийити бәрпа қилиш' нәзәрийәсиниң әмәлийәттә толиму чәклик үнүм яритишқила яриғанлиқи барғансери айдиңлишишқа башлиди. Йәнә келип шу вақитларда хитайниң иқтисадий җәһәттики өсүш вәзийитидә тохтап қелиш һадисиси көрүлүшкә башлиди. Һалбуки, хитай һөкүмити узундин буян мушу хил иқтисадий өсүш вәзийитини сақлап қелиш арқилиқ өзлириниң қанунлуқ һөкүмранлиқ орниға капаләтлик қилип кәлгән иди. Дәл әнә шу мәзгилләрдә көрүлгән 2008-йилидики ласа вәқәси вә 2009-йилидики үрүмчи вәқәси хитай компартийәсиниң әндишә туйғусини техиму күчәйтивәтти. Шуниң билән бир вақитта хитай һөкүмити ялғуз иқтисадий тәрәққиятқа тайинипла ғәрбтики чегра районларни әмин тапқузалмайдиғанлиқи техиму чоңқур тонуп йәтти. Әнә шу хил арқа көрүнүш астида хитай һөкүмити 2010-йили биринчи нөвәтлик ‹шинҗаң хизмити йиғини' ни ачти һәмдә мушу йиғинда ‹узақ мәзгиллик идарә қилиш вә әбәдий әминлик бәрпа қилиш' ни буниңдин кейинки шинҗаң хизмитиниң нишани қилишни бекитти. Бу шинҗаңдики омумий сиясий бихәтәрлик вәзийитини мустәһкәмләш, ‹идийәви хизмәт' ни мәркәз қилған һалда ‹уйғурларниң қиммәт қариши, дуня қариши вә садақәт қаришини тәртипкә селиш'ниң башлинидиғанлиқидин дерәк берәтти.»

Доктор җоаннениң пикричә, шу қетимлиқ йиғинда уйғурларниң миллий кимликини қайта қуруп чиқишниң дәсләпки ули селинған. Аридин узун өтмәй йүз бәргән уйғурларниң бир қисим зорлуқ һәрикәтлирини хитай дөлити «хәлқара ислам террорлуқи» билән бағлинишлиқ болған шундақла дөләтниң бихәтәрлики үчүн чоң хәвп болған амил, дәп қариған. Улар буниңдики әң муһим тәркиб сүпитидә «үч хил күчләр» башчилиқидики «әсәбийлик» амилиниң «террорлуқ һәрикәтлири» гә мәнбә болғанлиқини көпләп тәшвиқ қилған. Буниңға мас һалда хитай һөкүмити тездин террорлуққа қарши турушни қанун дәриҗисигә көтүрүп чиққан.

У бу һәқтә мундақ деди: «2014-йилидики кунмиң пойиз истансиси вәқәсидин кейин өткүзүлгән иккинчи нөвәтлик ‹шинҗаң хизмити йиғини' да ‹иқтисадий тәрәққият' сиясәт рамкисидин чиқириветилди һәмдә ‹әбәдий әминлик бәрпа қилиш' қа яндаштуруп униң орниға ‹иҗтимаий муқимлиқ' темиси сәпләнди. Буниң билән 2016-йили ‹муқимлиқни қоғдаш' сиясити чен чүәнгониң бу райондики йеңи партийә секретари болуп тәйинлиниши билән рәсмий иҗра болушқа башлиди. Әнә шуниңдин башлап биз идеологийәлик хизмәткә әһмийәт беришниң күчийип маңғанлиқини, җүмлидин ‹милләтләр иттипақлиқи' вә ‹әсәбийликни түгитиш' яки ‹әсәбий болған диний идийәләрни тазилаш' ниң муһим салмақни игиләшкә башлиғанлиқини көрүшкә башлидуқ. 2017-Йили мартта ‹әсәбийликкә қарши туруш низами'ниң оттуриға чиқиши билән хитай дөлити ‹диний әсәбийлик бир түрлүк зәһәрлик вирус яки хумар' дәп хуласә чиқарди. Бу қанунниң иҗра қилиниш әмәлийитидә болса күндилик турмуштики исламий паалийәтләрниң һәрқандиқини қанунсиз паалийәтләр қатарида бир яқлиқ қилинишқа башлиди. Һалбуки бу паалийәтләр һәммигә ортақ болған тинчлиқ шәклидики паалийәтләр болуп, дуняниң көплигән җайлирида изчил давам қилип кәлгән. Әмма уйғурларниң ислам етиқади мушу йосунда җәмийәт үчүн биологийәлик тәһдит, дәп қарилишқа башлиди.»

«Әсәбийликкә қарши туруш» намида бу һәрикәтни қанун дәриҗисигә көтүрүвалғандин кейин хитай даирилири уйғурларниң күндилик турмуш адәтлиридики көплигән һадисиләрни «әсәбийлик» кә бағлап чиққан. Шуниңдәк бу һални «идеологийә җәһәттики кесәллик» дәп атап, уни тездин «давалаш» керәкликини зор күч билән тәшвиқ қилған. Әнә шу хил «еһтияҗ» түпәйлидин уйғур дияриниң һәрқайси җайлирида «қайта тәрбийәләш мәркизи» намидики әң дәсләпки лагерлар оттуриға чиқишқа башлиған.

Җоаннениң пикричә, ишлар «әсәбийлик» билән «юқумлинип қалған» уйғурларни «идеологийәлик кесәл» ни давалайдиған җайға апирип қоюш биләнла түгимигән. Әксичә, бу һәрикәтниң әң ядролуқ қисми ши җинпиң оттуриға қойған «динни хитайчилаштуруш» шоари билән чәмбәрчас бағлинип кәткән. Шуниң билән бир вақитта сотсиялистик җәмийәтниң пуқралиридин уларниң дөләт мәнпәәтигә хизмәт қилиш мәҗбурийитини унтумаслиқ һәмдә хитай компартийәсини һимайә қилиш тәләп қилинған. Идеологийәлик мәсилиләрни болса худаниң ярдими билән әмәс, бәлки компартийә арқилиқ һәл қилишқа чақириқ қилинған.

У бу һәқтә сөз болғанда мундақ деди: «әсәбийликни түгитиш күришигә йеқиндин һәмдәмдә болғини динни хитайчилаштуруш һәрикити болди. Буниңда хитай дөлити диний етиқад паалийәтчилириниң дөләт мәнпәәтигә вә компартийәгә садиқ болуш лазимлиқини уларниң ядиға селип турушни истигән иди. Мундақчә ейтқанда, буниңда хитай компартийәси диний етиқад паалийәтчилириниң худани бир яққа қайрип қоюп туруп, компартийәгә ишинишини, компартийәгә әгишишини һәмдә компартийәниң сөзини аңлишини үмид қилған иди. Бу һал ялғуз ислам диниға етиқад қилғучилар үчүнла шундақ болуп қалмастин, йәнә христиан гуруппилири, кәйфеңдики хитай йәһудийлири, шавлин буддизимиға етиқад қилғучилар дегәнләрниң һәммисигила тәтбиқланди. Мәсилән алсақ, техи йеқинда хитай әмәлдарлири мәлум бир җайдики христианлар җамәсини черкавниң темиға оюветилгән муқәддәс он пәрман (һөкүм) ниң бирини еливетишкә буйруған. Тамдин қомуруветилгән бу пәрман ‹мәндин башқа һеч илаһ йоқтур' дегән мадда икән. Бу хилдики типик мисаллардин йәнә бири қатарида илгирики вақитларда мәсчитләрниң пәштақлириға есилған ‹дөләтни сөйәйли, динни сөйәйли' дегән шоарларниң әмдиликтә ‹партийәни сөйәйли, дөләтни сөйәйли' дегәнгә алмашқанлиқини көрситиш мумкин. Бу хилдики идеологийәлик һөкүмранлиқта һөкүмәтниң сиясәтлири әмәс, бәлки кишиләрниң пикир еқимлири яки уларниң каллисидики нәрсиләр наразилиқниң мәнбәси, дәп қарилиду. Дәл шу сәвәбтин һазир уйғурларниң ойлаватқан нәрсилириниң һәммисила хата, дәп қарилип, түзитиш тәләп қилиниватиду.»

Мәлум болушичә, хитай компартийәсиниң уйғур дияридики диний етиқадни тәлтөкүс йоқитип, униң орниға хитай компартийәсини һәмдә ши җинпиңни мәркәз қилған йеңи «илаһий мәркәз» ни бәрпа қилиш урунуши җиддий давам қилмақта икән. Әмма чәтәлләрдики алақидар мутәхәссисләр вә диний затлар «бу хилдики урунуш тарихта һечқачан утуқ қазиналиған әмәс» дәп қаримақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт