Proféssor winsént wong: “Xitay Uyghurlarning öz zémini we tarixigha bolghan küchlük rishtisini özige ‛tehdit‚ dep qaraydu”

Muxbirimiz nur'iman
2022.08.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Proféssor winsént wong: “Xitay Uyghurlarning öz zémini we tarixigha bolghan küchlük rishtisini özige ‛tehdit‚ dep qaraydu” Kanada windsor uniwérsitéti qanun fakultétining proféssori winsént wong(Vincent Wong) “Xitayche alahidilikke ige irqiy kapitalizm: shinjangdiki irqiy ayrimichiliq we ékspilatatsiyening siyasiy-iqtisadiy amilliri heqqide tehlil” namliq chong hejimlik maqale élan qilghan. 2022-Yili iyul.
ihrp.law.utoronto.ca

Kanada windsor uniwérsitéti qanun fakultétining proféssori winsént wong(Vincent Wong) mustemlike we irqlar ara munasiwetlerni özining asasliq tetqiqat timisi qilghan tetqiqatchilardin bolup, u yéqinda “Xitayche alahidilikke ige irqiy kapitalizm: shinjangdiki irqiy ayrimichiliq we ékspilatatsiyening siyasiy-iqtisadiy amilliri heqqide tehlil” namliq chong hejimlik maqale élan qilghan.

U maqaliside xitay hakimiyitining mustemlike siyasiti astida irqiy qirghinchiliqqa duch kéliwatqan Uyghurlarning hazirqi ehwalini nahayiti etrapliq tehlil qilghan. U bu heqte radiyomizgha qilghan sözide, kommunist xitayning 1949-yili Uyghur rayonigha bésip kirgendin kéyin, ashu zéminni xitayning bir parchisigha aylandurush üchün yürgüzgen wehshiyane siyasetliri heqqide toxtaldi.

U mundaq dédi: “Men tetqiqatimni tarixiy matériyallardiki xitay bilen mushu rayonlar otturisidiki munasiwettin bashlidim. Ularning munasiwiti mustemlike qilish we qilinish munasiwitidur. Xitay uzun yillarghiche bu zéminni xitayning bashqa rayonliridin ayrim tutqan, u yerdiki xitaylarmu yerlik ahalilerdin ayrim rayonlarda yashighan, assimliyatsiye hadisisimu unchilik küchlük bolmighan. Lékin bu ehwal 1990-yillardin bashlap özgirishke bashlidi. Milyonlighan xitaylar ochuq-ashkara halda ashu zéminda yerleshtürülüshke bashlidi. Xitay hökümiti xitay köchmenlerni bu yerge yerleshtürüsh üchün ulargha bu jayni iqtisadiy kirim qilidighan pursetke aylandurup berdi. Yeni shinjangning asasliq iqtisadiy menbesi bolghan paxta, méwe-chéwe sodisini yerliklerning qolidin yulup élip xitaylargha tutquzdi. Elwette, xitay üchün eng chong iqtisadiy payda tarim oymanliqidin chiqqan teb'iy bayliqlarni qizip ichkirige yötkep kétish boldi. Mushu iqtisadiy paydining muqimliqini, bixeterlikini qoghdash üchün, ular rayonda mustemlike kapitalizmining sistémisini yürgüzdi. Tarixta bu sistémini kanada, amérika qatarliq döletler qollan'ghan bolsimu, lékin hazir elwette uni tarixqa sélishturghili bolmaydu. Xitay bu zéminni pütünley özgertish, özining qiliwélish, tebi'iy bayliqlirini talan-taraj qilish üchün, bu tupraqni özining dep qaraydighan yerlik xelqni bir xil shekilde bu tupraqlardin yötkep yiraqlashturushqa urunup keldi.”

U mezkur maqaliside nöwette xitayning Uyghurlargha qaratqan kemsitish xaraktérlik basturush siyasitining keskinlishishini peqet siyasiy mustebitlik mesilisila emes, belki xitayning dölet kapitalizmi bilen biwasite munasiwetlik hadise, dep tekitligen. Xitayning Uyghur rayonida bixeter halda “Mustemlike kapitalizmi” ornitish üchün xelq'aradiki térrorluqqa qarshi siyasiy atmosféradin ustiliq bilen paydilinip, özining Uyghurlargha qaratqan irqiy ékispilatatsiyeni perdazlawatqanliqini tekitligen.

U bu heqte mundaq dédi: “Bu mustemlike irqchiliqining küchidur. Bu xil iriqchiliq insanlargha insandek mu'amile qilmaydu. Mesilen, Uyghur we bashqa türkiy musulman milletlerni ‛eslidinla térorchi‚, ular ‛ashqunluq bilen zeherlen'gen‚ deydu. Bu yerdiki atalmish ‛ashqunluq‚ ashu kishilerning chirayi, teqi-turqi, saqal qoyushi, kiyim-kéchiki bilen ölchen'gen. Andin xitay hökümitining ulargha qollan'ghan siyasetlirining sewebini ularni atalmish ‛yaxshi xitay puqrasi‚ qilip özgertip chiqish üchün, dep teshwiq qilghan. Bu del mustemlikichining ishlitidighan teshwiqat tilidur. Ular elwette néme qiliwatqanliqini öz piti sherhiylimeydu, qiliwatqanlirini perdazlap, ramkilap körsitidu. Hazir pütün dunyada her xil shekilde islamgha bolghan öchmenlik yamrimaqta, ular musulmanlarni térorchi qilip körsitish arqiliq musulmanlargha élip barghan qorqunchluq basturushlirini yolluq qilip körsitishke urunmaqta. Xitay hökümiti islam döletliride yüz bergen urushlarni körsitip turup, ‛biz ulardek undaq qalaymiqan öltürmeymiz, biz özgertish arqiliq térrorluqqa qarshi turimiz‚ dep özining Uyghurlargha qilghan basturushlirini perdazlawatidu. Xitay hökümiti peqet musulmanliqni tutqa qilmastin, medeniyet jehettiki perqni körsitip turup, ularning medeniyiti ‛qalaq medeniyet‚, biz ulargha ‛medeniyet ögitimiz‚ dewatidu. Ular özining mustemlike siyasiti yürgüzgenliki sewebidin siyasiy weqelerning yüz bériwatqanliqini héchqachan tilgha almastin, eksiche ‛bu kishiler medeniyetsiz, yawayi millet, ular kishilerge ziyan yetküzidu, shunga biz ularni terbiyelesh merkezlirige apirip terbiyelep, ulardiki térorluq idiyesini özgerttuq‚ dep teshwiq qiliwatidu. ‛11-séntebir weqesi‚ din kéyin, bu xil basturushlar dunyaning her xil jaylirida her xil shekilde yüz bériwatidu. Biz buningdin musulmanlargha qarshi keypiyatning dunyadiki barliq basturushlar bilen bolghan baghlinishini téximu yaxshi chüshineleymiz.”

Winsént wong ependi xitayning 90-yillardin kéyin tughulghan Uyghur yashlirini köplep tutqun qilishi we Uyghur balilirini ata-anisidin ayrip hökümet bashqurushidiki mekteplerge orunlashturushi heqqide mexsus toxtaldi. U mundaq dédi: “Méningche, yashlarni tutushining asasliq sewebi ular jismaniy we meniwiy jehettin küchlük, qarshiliq heriketliri we namayishlarning asasliq teshkilligüchiliri hem qatnashquchiliri bolalaydu. Yene bir tereptin, yashlar intérnét dunyasidiki uchurlardin paydilinip, dunyada boluwatqan ishlarni öz waqtida bileleydu. Shunga ularning oyghinishi chonglargha qarighanda tézraq bolidu. Yataqliq mektepler, yeni mustemlike mektepliri bolsa, balilarni ata-anisidinla emes, belki ularning Uyghur milliti bilen bolghan barliq meniwiy béghini üzüp tashlashni meqset qilidu. Bu mektepler balilarni Uyghur tilidin, Uyghur tarixidin we Uyghur medeniyitidin pütünley ayriwétish üchün layihilen'gen. U balilarni kelgüside özining tilini, tarixini, kélip chiqishini bilmes qiliwétidu. Ularning özige tewe tupraqqa we özige xas musteqil tarixqa baghlan'ghan küchlük rishtisini, xitayning téritoriye birlikige tehdit, dep qaraydu. Dunyaning her qandaq yéridiki mustemlike shu yerdiki yerlik xelqni basturushni keltürüp chiqiridu, hemmimiz insan. ‛tarixta senmu qilghan, emdi men qilimen‚ déyish, exlaqiy püchekliktur.”

U ziyaritimiz jeryanida xitaydiki xuwaéygha oxshash shirketlerning yuqiri téxnika arqiliq xitay hökümitining Uyghurlarni basturushigha qatnashqanliqini éytip ötti. Uning éytishiche, ular Uyghurlargha sinaq qilghan chiray tonush téxnikisini afiriqadiki uganda, zimbabuwi qatarliq döletlerge satqan. U xitayning bu arqiliq asta-asta pütün dunyagha yuqiri téxnikiliq mustemlike tajawuzchiliqni yéyiwatqanliqini eskertti.

U axirida tarixtiki barliq kéngeymichi we mustemlikichi döletlerning weyran bolghanliqini, tarixning bu qanuniyitining özgermeydighanliqini tekitlidi. U Uyghurlargha mutleq bir chiqish yolining barliqni eskertip, mundaq dédi: “Shi jinpingning kallisida némilerni oylawatqanliqini héchkim bilmeydu. Lékin méningche u xitayning iqtisadi amérikaningkidin éship chüshken waqitta özining xitay textide dawamliq olturushini arzu qilidu. U tarixta mushundaq bir iz qaldurush üchün nurghunlighan kishilerning qanlirini tökti. Uyghurlar hazir qilalaydighan bir qanche ish bar. Bu xil basturushning biwasite ziyankeshlikige uchrawatqan Uyghurlar, dunyaning her qandaq yéridiki özige yardem bérishni xalaydighan her qandaq küch bilen hemkarlashsa bolidu. Men bir tetqiqatchi bolush süpitim bilen shuni tewsiye qilimen: bu irqiy qirghinchliq, irqiy kapitalizm, mustemlike, oghrilan'ghan ewladlar. . . Hergizmu yéngi bir tima emes. Kanada, amérika hökümiti buni besh qoldek bilidu. Shunglashqa xitay hökümiti nurghun bedellerni tölep, Uyghurlarni mushundaq mesililerni her qaysi xelq'araliq yighinlarda otturigha qoyushidin tosup keldi. Mesilen, dolqun eysani b d t ning yighinliridin köp qétim qoghlatquzdi. Bu yerde démekchi bolghinim, Uyghurlar dunyaning herqaysi jayliridiki mustemlkening ziyankeshlikige uchrighan millet we rayonlar bilen alaqe ornitishi bek muhim. Shunga ular xitayning mustemlikisige qarshi turush üchün mustemlike sistémisini chüshinidighan küchlük döletler bilen hemkarlishish kérek. Ular dunyaning her qaysi jayliridin mustemlikige, irqchiliqqa qarshi turidighan, Uyghurlarning erkinlikini qollaydighan ittipaqdashlarni tipishi lazim.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.