"Uyghur sot kollégiyesi" ning 2-qétimliq guwahliq anglash yighini dunyaning diqqitini Uyghurlargha qaratti

Muxbirimiz nur'iman
2021-09-10
Share
"Uyghur sot kollégiyesi" ning ikkinji qétimliq we shundaqla axirqi qétimliq guwahliq anglash yighini 10-séntebir resmiy bashlandi.
Social Media

Dangliq kishilik hoquq adwokati jéffiriy nayis bashchiliqida en'gliye paytexti london shehiride qurulghan "Uyghur sot kollégiyesi" ning ikkinji qétimliq we shundaqla axirqi qétimliq guwahliq anglash yighini 10-séntebir resmiy bashlandi. "Uyghur sot kollégiyesi" adwokati hamid sabi mezkur yighin'gha jem'i 27 mutexesis we sekkiz guwahchining qatnishidighanliqini uqturdi.

"Uyghur sot kollégiyesi" ning tor bétidiki melumatlargha qarighanda, "Uyghur sot kollégiyesi" héchqandaq maddiy payda almaydighan yettidin artuq adwokat we mutexessislerdin terkib tapqan bir sot kollégiyesi iken. Mezkur sot kolligéyesi héchqandaq bir dölet, teshkilatqa baghliq bolmighan musteqil sot kollégiyesi bolup, ezalirining Uyghurlarning hoquqini qoghdaydighan siyasiy pa'aliyetchiler emesliki alahide eskertilgen.

Jéffiriy nayis ependi yighinning échilish sözide "Uyghur sot kollégiyesi" ning meqsiti heqqide toxtaldi. Uning éytishiche, mezkur musteqil sot kollégiyesining meqsiti bu yil 4-iyun künidin 7-iyun künigiche ötküzülgen tunji qétimliq guwahliq anglash yighini we nöwette ötküzüliwatqan ikkinchi qétimliq guwahliq anglash yighinida toplan'ghan xitay hökümitining Uyghurlargha qaritilghan kishilik hoquq depsendichiliklirige da'ir delil-ispatlargha tayinip, xitay hökümitining "Irqiy qirghinchiliq" jinayiti üstidin qarar chiqirish iken.

Ikkinchi qétimliq guwahliq anglash yighini yighin küntertipi boyiche london waqti chüshtin burun sa'et toqquzda bashlandi. Aldi bilen awstraliyelik méhri'ay mézénsof xanim xitay hökümiti teripidin 25 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan yoldishi mirzat tahir heqqide guwahliq berdi. Uning éytishiche, yoldishi mirzat tahir tunji qétim 2017-yili 4-‍ayda tutqun qilin'ghan we uning ‍ötken yili 9-ayda 3-qétim qayta tutqun qilinip, bu yil 4-ayda 25 yilliq késilgen.

U yene mundaq dédi: "Yoldishimdin we bashqa guwahchilardin anglishimche, ular (türmide we yaki lagérda) özining kimlikini, dinini, medeniyitini inkar qilishqa mejbur qilinidiken. Yeni ularni xitaylashturushqa urunidiken."

Mezkur sot kollégiyesining adwokatliri we mutexessisler mihri'ay xanimdin yoldishi heqqide we yoldishi tutup turuluwatqan türme sisitémisi heqqide nahayiti inchike su'allarni sorashti.

Uningdin kéyin yaponyede turushluq xalmet rozaxun yurtidiki akisi arqiliq xitay da'irilidin tapshuruwalghan xitayning widéyoluq tehditi heqqide guwahliq berdi. Xalmet ependi xitayning chet ellerge sozulghan qara qoli arqiliq özige oxshash muhajirettiki Uyghurlargha her türlük bésim qéliwatqanliqni bildürdi.

Uningdin kéyin mutexesisilerdin yillardin biri Uyghurlar heqqide tekshürüsh we tetqiqat bilen shughullinip kéliwatqan Uyghur kishiliq qurulushining tetqiqatchisi doktor elis andérson guwahliq berdi. Doktor elis andérson UHRP ning 2020-yildiki "Idiyewi özgertish" doklatida xulasilen'gen mezmunlar heqqide toxtaldi. Mezkur doklat xotenning qaraqash nahiyesidiki keng kölemde tutqun qilish heqqide ashkarilan'ghan höjjetlerni asas qilghan iken.

U mundaq dédi: "Xotenning qaraqash nahiyi'esidiki bostan yzisidinla 311 kishi tutulghan. Tutulghan kishilerning hemmisi Uyghur. Xitay da'iriliri 'Uyghurlar erkin' dep teshwiq qiliwatidu, lékin Uyghurlar erkin emes."

Elis xanimdin kéyin shéfild uniwérsitétining sherqiy asiya tetqiqati oqutquchisi dewid tobin ependi xitayning Uyghur rayonida Uyghurlarni asas qilghan türkiy milletlerge qaritilghan jinayi qilmishlirining qurulmisi heqqide toxtaldi. U bingtüen- "Shinjang ishlepchiqirish we qurulush armiyesi" ning roli we bu rayondiki Uyghurlargha qaritilghan basturush siyasetlerni qandaq yolgha qoyghanliqini chüshendürüp berdi.

Adwokat we kishilik hoquq pa'aliyetchisi téng byaw ependi xitayning tarixitin buyanqi kishilik hoquq depsendichilikliri we az sanliq milletlerge yürgüzüwatqan ziyankeshlikliri heqqide toxtaldi. U jaza lagérliri, atalmish 'kespiy terbiyelesh merkezliri' ning hemmisde her xil qiynash usullirning mewjutluqini, lékin Uyghur rayonidiki jaza lagérlirining eng wehshiy orunlar ikenlikini, bu jaylarda basqunchiliq we jinsiy xorlash türlirining omumiyyüzlük mewjutluqini tekitldi.

Yéqinda neshirdin chiqqan "Qizil qiyamet" namliq kitabning aptori abdulhekim idris ependi xitayning islam dunyasini mustemlike qilishi we Uyghur qirghinchiliqi heqqide melumat berdi. U xitayning islam ellirige meblegh sélish arqiliq ularning Uyghur mesilisige qarita "Süküt qilishi" ni sétiwalghanliqini misallar bilen sherhiylep ötti.

Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri bölümining tetqiqatchisi maya wang xanim peqet awazliq guwahliq berdi. U Uyghur rayonidiki keng kölemlik nazaret qilish sisitémisi bolghan "Uniwérsal birleshme meshghulat supisi (IJOP)" heqqide guwahliq berdi. Uning éytishiche IJOP sistémisi mexsus Uyghurlarning sanliq melumatlirini yighish we saqlashqa ishlitilidiken. U xitay hakimiyitining qandaq qilip, yuqiri téxnikaliq nazaret sisitémisi arqiliq Uyghurlarni kontrol qilip, Uyghur rayonni üsti ochuq türmige aylandurghanliqini tepsiliy chüshendürdi.

U yene mundaq dédi: "Her bir Uyghur özining 'gunahsiz' liqi ispatlan'ghan'gha qeder 'gunahkar' dep qaralghan."

Yighin küntertipi boyiche eng axirida guwahliq bergüchi amérika-xitay munasiwiti heqqidiki tetqiqatlar neshr qilinidighan tor zhurnili "Xitay höjjetliri" (ChinaFile) ning aliy muherriri jésika batké xanim bolup, u xitay kompartiyesining omumiy qurulmisi heqqide inchike melumat berdi.

U yene mundaq dédi: "Uyghur rayonidiki xitay kompartiyesining yoqiri derijilk organlirida Uyghur kadirlargha orun yoq. Yuqiri orunlarning hemmiside xitaylar hoquq tutidu. Bu uzundin buyan dawamliship kéliwatqan adet. Uningdin bashqa, ata-anisining her ikkisi lagérda tutup turulghan balilar yataqliq mektepke élip kétilidu. Xitayning bashqa héchqandaq jaylirida bundaq yataqliq mektep yoq. Bu peqet Uyghur tilini cheklep, Uyghur balilirining peqetla xitayche sözlishige kapaletlik qilishni meqset qilghan bir sistéma. Atalmish 'namratliqtin qutuldurush' herikiti peqet mejburiy emgekning bir xil shekli. Kishiler lagérlargha ewetilidu, andin zawutlarda ishlitidu."

Guwahliq bérishke qatnashqanlardin "Uyghur sot kollégiyesi" ning adwokatliri we mutexessisiler terepsiz halda nahayiti inchike su'allarni sorashti. Guwahliq bergüchiler her bir su'algha estayidil jawab bedi.

"Uyghur sot kollégiyesi" ning birinchi qétimliq guwahliq anglash yighini ötküzülüshtin burun Uyghur aptonom rayonluq hökümet béyjingda mexsus axbarat élan qilish yighini échip, "Uyghur sot kollégiyesi" ge hujum qilghan idi. 9-Séntebir Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti yene béyjngda "Shinjanggha munasiwetlik mesililer toghrisidiki 54-qétimliq axbarat élan qilish yighini" ötküzgen. Yighinda Uyghur aptonum rayonluq xelq hökümitining bayanatchisi shü güyshyang söz qilip: "Amérika bashliq gherb döletliri we sherqiy türkistan teshkilatliri qurghan atalmish 'Uyghur alahide soti' ikkinchi qétimliq guwahliq anglash yighini achidiken. Bu sotning xelq'ara qanunda héchqandaq qanuniy salahiyetke ige emes, uning herqandaq bir shekilde guwahliq anglash hoquqi yoq," dégen. Xitay teshwiqat mashiniliri "Uyghur sot kollégiyesi" ning aldinqi nöwetlik guwahliq anglash yighinigha hujum qilghandek, bu qétimmu terep-terptin teshwiqat hujumi bashlighan.

"Uyghur sot kollégiyesi" ning adwokatliridin biri bolghan xelq'araliq kishilik hoquq adwokati hamid sabi ependi aldinqi qétim ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dégen idi: "'Uyghur sot kollégiyesi' da'im hujumgha uchrap turidu. Xitay bizge jaza élan qildi, téléfunlirimz qalaymiqan uchur, élxetler bilen tolup ketti. Xitay hökümitining tor hujumchiliri ötküzülüsh aldida turghan guwahliq anglash yighinigha qatnishish üchün tizimlatqanlarning siyaqida bizning bétimizge hujum qildi. Biz izchil xitayning bésimigha uchrap kéliwatimiz, emma bularning héchqaysisi bizning axiriqi qararimzgha tesir körsitelmeydu. 'Uyghur sot kollégiyesi' terepsizlikini saqlaydu. Biz xitay hökümitining qararlirimizgha tesir qilishigha yol qoymaymiz. Bu bizning xitay hökümitige bergen nahayiti muhim siginalimiz."

Jésika batké xanimning guwahliqidin kéyin, "Uyghur sot kollégiyesi" ning bash riyasetchilikini üstige alghan adwokati jéffiriy nayis ependi bügünki guwahliq anglash yighinining axirlashqanliqini, etiki, yeni 11-séntebiridiki guwahliq anglash yighinining ete oxshash waqitta bashlinidighanliqini uqturdi.

"Uyghur sot kollégiyesi" ning guwahliq anglash yighini "Uyghur sot kollégiyesi" ning yutub qanilida we radiyomizning barliq ijtima'iy taratqulida neq meydandin tarqitilidu. Radiyomiz birinchi künidikige oxshashla neq meydandin yighin analizi élip bérishni dawamlashturidu. Radiyomizning ijtima'iy taratqu betlirige diqqet bergeysizler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet