Xitaylarning london uniwérsitétida Uyghurche ussul oynishi zor ghulghula qozghidi

Muxbirimiz eziz
2022-02-11
Share
xitay-chaghan-uyghur-ayal-usul.jpg Xitayning 2020-yilliq chaghan pa'aliyette ussul oynawatqan Uyghur ayal.
Social Media

Uyghur milliy medeniyitining durdaniliridin biri, dep qariliwatqan Uyghur ussuli yéqinqi yillardin buyan Uyghur diyaridiki qirghinchiliqta eng paji'elik qismetke muptila bolghan medeniyet bayliqlirining biri bolup qéliwatqanliqi melum. Ijtima'iy taratqularda xitay köchmenlirining Uyghurche ussullarni öginip meydanlarda oynishi bilen Uyghurlargha mejburiy ögitiliwatqan “Kichik alma ussuli”, yanggir ussuli dégenler bekmu roshen sélishturma hasil qilghanliqi üchün bir qisim mutexessisler Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning bir türini “Medeniyet qirghinchiliqi” dep atighanidi.

Bu heqtiki qiziqarliq misallarning biri xitay hökümitining “Uyghur qirghinchiliqi” yaki Uyghurlarning zulumgha uchrishi heqqidiki pikirler otturigha chiqqan haman Uyghurlarning ussul oynawatqan körünüshini körsitip “Uyghurlar bextlik yashimaqta” déyishi hésablinidu. “Birleshme agéntliq” ning muxbiri déyk kang ziyaret üchün aqsugha barghanda aqsu wilayetlik partkomning sékrétari do wen'guy we Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyining mu'awin mudiri li shéjün uni kütüwélish üchün barangliq hoylida kechlik ziyapet teyyarlighan. Do wen'guy hoylida ussulgha chüshken Uyghurlarni körsitip déyk kanggha “Kördingizmu? bu yerde qirghinchiliq yoq. Biz Uyghurlarning medeniyitini bekmu yaxshi qoghdawatimiz” dégenidi. Gherb dunyasida alqishqa érishken “Koda hékayiliri” ning bu heqtiki mexsus obzor maqaliside aptomat kötürgen xitay eskerlirining qorshawida ussul ‍oynawatqan Uyghur qizning qismiti bayan qilinip, bu ussullarning qandaq mejburlash arqisida oyniliwatqanliqi eks ettürülgenidi. Yéqinda london uniwérsitétida xitay oqughuchilarning Uyghurche ussul oynighanliqi bolsa bu heqte yéngi bir meydan ghulghula peyda qildi.

London uniwérsitéti bashqurushidiki mektep torigha chaplan'ghan yazmilardin melum bolushiche, 2022-yilliq chaghan bayrimi we xitay hökümining qishliq olimpik musabiqisige sahibxaniliq qilghanliqini tebriklesh üchün mezkur uniwérsitét qarmiqidiki “Xitay oqughuchilar birleshmisi” chaghan mezgilide mexsus pa'aliyet teshkilligen. Pa'aliyette tipik Uyghurche yosunda kiyin'gen bir top qizlar otturigha chüshüp nahayiti ölchemlik kolléktip ussul oynighan. Aridin uzun ötmey bu heqtiki qisqa filimlar uniwérsitét torigha chaplan'ghan. Shuningdek buninggha qoshup chiqirilghan qisqa filimlarda xitay hökümitining Uyghur medeniyitige xas shey'ilerni qandaq tüjüpilep qoghdawatqanliqi alahide sherhlen'gen. .

Bu widiyolar élan qilin'ghandin kéyin her sahe kishiliri arisida zor ghulghula qozghaldi. Beziler kolléktip Uyghurche ussul oynighan qizlarni “Uyghur emes, Uyghurche kiyiniwalghan xitaylar” dése, yene beziler “Bular xitay hökümiti mexsus ürümchidin ekelgen Uyghurlarken” dédi. Emma bu heqtiki ghulghula arisida eng zor tesir qozghighini bu ussulchilarning kim ikenliki emes, eksiche xitay hökümiti Uyghur diyarida ashkara qirghinchiliq qilish bilen birge Uyghurlarni ussul ‍oynashqa sélip qoyup “Mana, Uyghurlar bextlik yashap ussul oynimaqta” dégen teshwiqatining en'gliyediki shunche dangliq bir aliy mektep qorusida otturigha chiqishi boldi.

Bu pa'aliyet heqqide söz bolghanda en'gliyediki Uyghur pa'aliyetchilerdin rehime mehmut xanim bu heqtiki bezi tepsilatlarni tonushturup ötti.

London uniwérsitéti qorusidiki kolléktip Uyghurche ussulgha eng küchlük inkas qayturghanlarning biri london shehiridiki “Uyghurlar üchün oqughuchilar” (Students For Uyghurs) teshkilati boldi. Bu teshkilat özlirining tiwéttér bétide bayanat élan qilip, bu pa'aliyetning emeliyette xitay hökümiti qiliwatqan Uyghur qirghinchiliqini yoshurush urunushining bir qismi ikenlikini, shundaqla özlirining buningdin bekmu shürkünüp ketkenlikini alahide tekitlidi. Mezkur teshkilatning qosh re'islirining biri jaya pasak (Jaya Pathak) bu heqtiki ziyaritimiz jeryanida özlirining néme üchün buningdin shunche bi'aram bolghanliqini éytip mundaq dédi:

“En'gliyediki, shuningdek dunyadiki eng chong we dangliq aliy mekteplerning biri bolghan london uniwérsitétida ‛alahide‚ bolghan ‛shinjang ussuli‚ namidiki bundaq bir pa'aliyetning otturigha chiqqanliqi heqiqetenmu ademni shürkündüridighan bir weqe boldi. Némishqa désingiz bu ussul pa'aliyiti mahiyette xitay hökümitining Uyghur qirghinchiliqini yoshurush üchün qiliwatqan mexsus teshwiqatlirini eynen dorashtin bashqa nerse emes, xalas. Bu heqtiki teshwiqat filimliri hazir pütkül ijtima'iy taratqularni bir aldi. Shunga bu qétimliq ussul oynashtimu mushuningdin bashqa meqset yoq. Chünki bu pa'aliyette Uyghurche ussul Uyghurlarning medeniyitini namayan qilish üchün emes, eksiche Uyghur rayonida qirghinchiliqning mewjut emeslikini, bu heqtiki bayanlarning yalghan ikenlikini ispatlash üchün suyi'istémal qilin'ghan. Bundaq bir pa'aliyetning ashkara halda aliy mektep meydanida oynilishi hemde minglighan oqughuchining bu ussulni körüshi, shuning bilen birge mektep rehberlikining mushundaq bir pa'aliyetke xushalliq bilen ijazet bérishi ademni bekmu bi'aram qilidu.”

Melum bolushiche, xitay hökümiti ötken birnechche yilda nurghun pul serp qilish bedilige yawropadiki herqaysi döletlerde Uyghurlar heqqide xata uchur tarqitish hemde shu arqiliq yerlik jama'etni qaymuqturush ‍üchün köpligen pa'aliyet shekillirini royapqa chiqarghanidi. Uyghurlar heqqidiki bu xil xata uchurlar mahiyette bir qisim kishilerning xitay heqqidiki gumanlirini yoqqa chiqirish rolini oynighan. Bu qétimliq Uyghurche ussul pa'aliyitining mushu xildiki meqsetlerge qanchilik baghlinishi barliqini sorighinimizda jaya pasak mundaq dédi:

“Shexsen méning pikrimni sorisingiz, bu pa'aliyetni ‛xitay oqughuchilar birleshmisi‚ teshkilligen. Bu birleshme bolsa londondiki xitay elchixanisi bilen biwasite baghlinishliq. Chünki ularning öz tor bétide bu birleshmining pa'aliyetliri xitay elchixanisining biwasite yétekchilikide wujudqa kélidighanliqi ochuq yézilghan. Del shundaq bolghanliqi üchün xitay elchixanisi ‛xitay oqughuchilar birleshmisi‚ni özlirining teshwiqat qorali qilip ishletken. Shuning bilen birge bu birleshme arqiliq mektep qorusidiki pa'aliyetlerni kontrol qilip özliri üchün saxta uchurlarni tarqitishqa salghan. Bu hal öz nöwitide ‛xitay oqughuchilar birleshmisi‚ dégenlerning xelq'araliq uniwérsitétlardiki ilim sahesi we ilim erkinliki üchün, shundaqla söz we pikir erkinliki üchün qanchilik zor tehdit ikenlikini yene bir qétim janliq körsitip berdi. Yene bir yaqtin ‛xitay oqughuchilar birleshmisi‚ning qandaq bir chataqchi teshkilat ikenlikini, ularning néme üchün xitay elchixanisi we xitay hökümitidin musteqil halda ish qilalmaydighanliqini bekmu mukemmel yosunda namayan qilip berdi”.

“Uyghurlar üchün oqughuchilar” teshkilati bu qétimliq ussul pa'aliyiti heqqide mexsus naraziliq mektupi teyyarlighan hemde buni london uniwérsitéti ishchilar uyushmisigha tapshurup mektep rehberlikining mushundaq bir siyasiy teshwiqatqa yol qoyghanliqini eyibligen. Shuningdek uniwérsitét rehberlikidin bu heqte éniq jawab bérishni telep qilghan. U bu heqte mundaq dédi:

“Hazirche ulardin téxi resmiy jawab kelmidi. Biz buni dawamliq sürüshte qilimiz hemde uniwérsitét rehberlikidin bu mesililerge jawab bérishni telep qilimiz. Chünki bu qilmishni hergizmu qobul qilishqa bolmaydu. Némishqa désingiz uniwérsitét rehberlikining ‛shinjangda néme ishlar boluwatqanliqidin bizning xewirimiz yoqken‚ deydighan'gha hazir héchqandaq bahanisi yoq. Chünki ular Uyghur rayonida hazir némiler boluwatqanliqini bekmu yaxshi chüshinidu. Yene kélip Uyghur rayonidiki qirghinchiliq hazir en'gliyediki barliq chong gézitlerde xewer qiliniwatidu. Andin qalsa téxi yéqindila Uyghur sot kollégiyesi londonda sot hökümi chiqardi. Shunga uniwérsitét rehberlikining rehberliki bu ishlargha jezmen jawab bérishi lazim. Bizmu dawamliq bu ishni sürüshte qilimiz”.

Melum bolushiche, “Uyghurlar üchün oqughuchilar” teshkilati en'gliyediki “‍Uyghur qirghinchiliqini toxtitish” jem'iyiti we dunya Uyghur qurultiyining london ishxanisi qarmiqidiki oqughuchilar guruppisi bolup bolup, asasen en'gliyediki oqughuchilarni asas qilghan iken. Ularning nishani Uyghurlargha da'ir köp sahege chétilidighan bolup, buning ichidiki muhim türler en'gliyediki ilim-pen sahesi, jümlidin tébbiy penler sahesi bilen xitay hökümiti otturisidiki munasiwetni tekshürüsh, shu arqiliq gherb pen-téxnikisining ‍uyghur diyaridiki ayallarni tughalmas qiliwétish qatarliq nopus cheklesh tedbirlirige qaysi derijide xizmet qilghanliqini tekshürüsh, en'gliyediki pen-téxnika mu'esseselirini xitay hökümiti ijra qiliwatqan Uyghur qirghinchiliqigha baghlinishliq herqandaq sahe bilen hemkarlashmasliqqa chaqirish, shuning bilen birge Uyghur qirghinchiliqini gherb dunyasidiki téximu köp aliy mekteplerge anglitip, gherb pen-téxnika shirketlirini we aliy mekteplirini xitay meblegh bilen temin etken tetqiqatlargha qatniship wasitilik halda Uyghur qirghinchiliqigha shérik bolup qalmasliqqa dewet qilish dégenler ularning asasliq xizmet nishani iken. Bu qétimqi london uniwérsitétida otturigha chiqqan Uyghurche ussul oynash weqesimu shu sewebtin ularning alahide diqqitini qozghighaniken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet