Уйғур вәкиллири мәккидә өткүзүлгән «қуран вә сүнәттә оттураһаллиқ» намлиқ хәлқара йиғинға қатнашти

Мухбиримиз әркин
2019-05-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайға зиярәткә кәлгән сәуди әрәбистан падишаһи салман бин абдуләзиз хитай рәиси ши җинпиң билән қол елишип көрүшмәктә. 2017-Йили 16-март, бейҗиң.
Хитайға зиярәткә кәлгән сәуди әрәбистан падишаһи салман бин абдуләзиз хитай рәиси ши җинпиң билән қол елишип көрүшмәктә. 2017-Йили 16-март, бейҗиң.
AFP

Сәуди әрәбистанниң мәккә-мукәррәм шәһиридә өткүзүлгән бир хәлқара муһакимә йиғинида униңға қатнишиватқан уйғур диний затлар пакистан диний ишлар министири билән учришип, униң пакистан һөкүмити вә аммиви тәшкилатлирини сәпәрвәр қилиши, хитайниң уйғур районида елип бериватқан бастурушни тохтитишқа ярдәм қилишини тәләп қилған. Учришиш дуня ислам иттипақиниң саһибханилиқида 27‏-май күни башланған «қуран вә сүнәттә оттураһаллиқ» намлиқ хәлқара муһакимә йиғини җәрянида йүз бәргән. 4 Күнлүк мәзкур йиғинниң негизлик муһакимә темиси‏-қандақ қилип фикиһ вә ислам әнәнилиридә радикаллиқ вә зораванлиқтин хали оттураһал мусулман җәмийити бәрпа қилишни музакирә қилиш болуп, йиғинға «шәрқий түркистан өлималар бирлики» ниң рәиси атавулла шәһяри башчилиқидики түркийә, австралийә, голландийә, финландийә қатарлиқ дөләтләрдә олтурушлуқ 6 нәпәр уйғур диний зат тәклип билән қатнашқан иди.

Мәлум болушичә, пакистан диний ишлар министири пир нурул һәқ қадри уйғур диний затлириға уйғурларниң әһвалини билидиғанлиқи, ички қисимда уйғурларниң тәрипини қилидиғанлиқи, әмма хитай билән болған сиясий мәсилиләрдә «буниң наһайити сәзгүр мәсилә» икәнлики вә еһтият билән муамилә қилмиса болмайдиғанлиқини тәкитлигән. Пакистан таратқулири пир нурул һәқ қадириниң өткән йили 9‏-айда хитайниң пакистанда турушлуқ баш әлчиси билән көрүшүп, униңға хитайниң уйғурларниң диний етиқадини чәклигәнликигә наразилиқ билдүргәнликини хәвәр қилған, лекин арқидинла пир нурул һәқ қадри хитай әлчисигә наразилиқ билдүргәнликини рәт қилған иди.

«Қуран вә сүнәттә оттураһаллиқ» намлиқ мәзкур хәлқара муһакимә йиғини ноқул диний мәсилиләрни тема қилған болсиму, лекин у, бу йиғинға тәклип билән қатнишиватқан уйғур диний затлириға уйғурларниң нөвәттики қорқунчлуқ вәзийитини йиғин әһлигә тонуштуруши үчүн қиммәтлик пурсәт яритип бәргән. Улар йиғинға қатнишиватқан һәр қайси әл диний затлириға, тәтқиқатчи вә һөкүмәт әмәлдарлириға уйғурларниң нөвәттики қорқунчлуқ вәзийитини тонуштуруп, уларниң өз дөләтлиридики һөкүмәт вә аммиви тәшкилатлириниң хитай һөкүмитигә инкас билдүрүшигә һәйдәкчилик қилишини тәләп қилған.

Йиғинға қатнишиватқан австралийәдики уйғур диний зат, җәнубий австралийә имамлар кеңишиниң әзаси доктор абдусалам алим 28‏-май күни зияритимизни қобул қилип, пакистан диний ишлар министири пир нурул һәқ қадри билән болған сөһбитини тонуштурди. Абдусалам алим мундақ деди: «пакистанниң диний ишлар министири кәптикән. У адәм билән көрүштуқ. У адәмгә десәк, у силәрниң ишиңларни биз билимиз. Ички җәһәттә силәр тәрәптә туримиз. Әмма хитай билән болған сиясий мәсилимиздә биз буниңға наһайити еһтият билән муамилә қилимиз. Бу наһайити сәзгүр мәсилә, буниңға наһайити еһтият билән иш тутмисақ болмайду. Бизниң нурғун әһвалимиз бар, қолимиз бағлақлиқ, дегәндәк өзиниң өзрисини баян қилған болди. Бизму ейттуқ, биз сизгә қошна, шундақ болғачқа силәрниң бу һәқтә мәҗбурийитиңлар еғиррақ болиду. Силәргә йәткүзүп қоюш бизниң мәҗбурийитимиз. Демисәкму силәр яхши билисиләр әһвални. Бизниң әһвалимиз, силәрниң ишиңларни әтә десәкму болиду, дегән әһвалдин өтүп кетип бариду. Әһвалимиз бәк хәтәрлик дедуқ. Бешини лиңшитип шундақ, шундақ, дәп турди. Алла асанлиқ бәрсун ишлириңларға дәйду. Униң биләнла әмәс, униң билән биллә кәлгән әтрапидики адәмләр биләнму айрим параңлашқан болдуқ. Улар дәйду, биз чүшинимиз әһвалиңларни, әмма әһвалимиз бу, дәп йәнә өзиниң гепини қилди. . . . . . . . . . . . . .»

Лекин, абдусалам алимниң қәйт қилишичә, улар йиғинда пакистандәк дөләтләргә қариғанда йиғинға қатнашқан ғәрбтики мусулман диний җәмийәт вә аммиви тәшкилат мәсуллириниң бәкрәк һесдашлиқиға еришкән. Абдусалам алим у мундақ деди: «бизгә бәргән тәсири немә десәк, шәхсән мән өзүмгә нисбәтән булар билән қилған гәп сөзләр бәк көңүлни рази қилмайду, раст гәпни қилсам. Кишилик һоқуқни асас қилидиған башқа дөләтләрни алсақ, улар һеч болмиса, вай силәргә зулум болуватиду, биз буниңға чидимайватимиз, дәйду. Ғәрбтики һөкүмәтниң әмәс, шәхсий кәлгән аммиви җәмийәтләр бар, мәсилән, әнглийәдики ислам дини тәшкилатлиридин кәлгәнләр бар. Мәсилән, литванийә, естонийәниң муптилири келипту. Булар билән көрүштуқ. Бу шәхсләр һәқиқәтән бизгә ечинғанлиқини билдүрди. . . . . . .»

Мәккидә өткүзүлүватқан «қуран вә сүнәттә оттураһаллиқ» намлиқ хәлқара муһакимә йиғини хитай һөкүмити 2 милйондәк уйғурни йиғивелиш лагерлириға қамап, уларниң диний етиқади, мәдәнийити, тили вә турмуш усулини бирдәк чәклигән, уйғур җәмийитигә қарита омумйүзлүк тәқибләш елип бериватқан бир мәзгилдә өткүзүлгән. Хитайниң бу қилмиши хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң, америка башчилиқидики ғәрб демократик әллириниң қаттиқ тәнқидигә учриған болсиму, лекин мусулман дөләтләр бирдәк бу әһвалға көз юмуп яки сүкүт қилип кәлгән. Америка ташқи ишлар министири майк помпео йеқинда иранни тәнқидләп, һамейниниң өзини мусулманларниң рәһбири, дәп қарисиму, әмма униң уйғур мәсилисигә сүкүт қилишини «икки йүзлимичилик» дәп әйиблигән иди.

Түркийәдики сабаһиддин заим университетиниң ислам иқтисади пәнлири дотсенти доктор бурһан сайтниң илгири сүрүшичә, хитайниң мусулман дөләтләрни қәрзгә боғувелиши уларниң уйғур мәсилисигә сүкүт қилишида муһим рол ойнимақтикән. Нөвәттә, атавулла шәһяри башчилиқидики уйғур һәйитиниң тәркибидә мәккидики йиғинға қатнишиватқан бурһан сайт бу сөзләрни 28‏-май күни зияритимизни қобул қилғанда қилди.

«Вашингтон почта гезити» дә 27‏-май күни елан қилинған бу һәқтики бир мақалидә: «сәуди әрәбистанниң уйғур мәсилисигә сүкүт қилишини ноқул иқтисад мәнпәәткә бағлашниң йетәрлик сәвәб әмәс» ликини тәкитлигән. Мәзкур гезитниң «хитай мусулман пуқралириға зулум селиватқанда сәуди әрәбистан хитай билән һәмкарлашмақта» сәрләвһилик мақалисидә қәйт қилинишичә, сәуди әрәбистанлиқ журналист җамал кашиқчиниң түркийәдики сәуди әрәбистан консулханисида өлтүрүлүши сәвәблик америка-сәуди әрәбистан мунасивити йирикләшкән. Бу вәқә сәвәблик дуняда йетим қалған сәуди әрәбистан бу әһвални өзгәртиш үчүн хитай билән болған мунасивәтни күчәйтмәктикән. Мақалидә, шуңа, сәуди әрәбистан уйғур мәсилисини көрмәскә селиватқанлиқи илгири сүрүлгән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт