Uyghur wekilliri mekkide ötküzülgen "Qur'an we sünette otturahalliq" namliq xelq'ara yighin'gha qatnashti

Muxbirimiz erkin
2019-05-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitaygha ziyaretke kelgen se'udi erebistan padishahi salman bin abdul'eziz xitay re'isi shi jinping bilen qol éliship körüshmekte. 2017-Yili 16-mart, béyjing.
Xitaygha ziyaretke kelgen se'udi erebistan padishahi salman bin abdul'eziz xitay re'isi shi jinping bilen qol éliship körüshmekte. 2017-Yili 16-mart, béyjing.
AFP

Se'udi erebistanning mekke-mukerrem shehiride ötküzülgen bir xelq'ara muhakime yighinida uninggha qatnishiwatqan Uyghur diniy zatlar pakistan diniy ishlar ministiri bilen uchriship, uning pakistan hökümiti we ammiwi teshkilatlirini seperwer qilishi, xitayning Uyghur rayonida élip bériwatqan basturushni toxtitishqa yardem qilishini telep qilghan. Uchrishish dunya islam ittipaqining sahibxaniliqida 27‏-may küni bashlan'ghan "Qur'an we sünette otturahalliq" namliq xelq'ara muhakime yighini jeryanida yüz bergen. 4 Künlük mezkur yighinning négizlik muhakime témisi‏-qandaq qilip fikih we islam en'eniliride radikalliq we zorawanliqtin xali otturahal musulman jem'iyiti berpa qilishni muzakire qilish bolup, yighin'gha "Sherqiy türkistan ölimalar birliki" ning re'isi atawulla shehyari bashchiliqidiki türkiye, awstraliye, gollandiye, finlandiye qatarliq döletlerde olturushluq 6 neper Uyghur diniy zat teklip bilen qatnashqan idi.

Melum bolushiche, pakistan diniy ishlar ministiri pir nurul heq qadri Uyghur diniy zatlirigha Uyghurlarning ehwalini bilidighanliqi, ichki qisimda Uyghurlarning teripini qilidighanliqi, emma xitay bilen bolghan siyasiy mesililerde "Buning nahayiti sezgür mesile" ikenliki we éhtiyat bilen mu'amile qilmisa bolmaydighanliqini tekitligen. Pakistan taratquliri pir nurul heq qadirining ötken yili 9‏-ayda xitayning pakistanda turushluq bash elchisi bilen körüshüp, uninggha xitayning Uyghurlarning diniy étiqadini chekligenlikige naraziliq bildürgenlikini xewer qilghan, lékin arqidinla pir nurul heq qadri xitay elchisige naraziliq bildürgenlikini ret qilghan idi.

"Qur'an we sünette otturahalliq" namliq mezkur xelq'ara muhakime yighini noqul diniy mesililerni téma qilghan bolsimu, lékin u, bu yighin'gha teklip bilen qatnishiwatqan Uyghur diniy zatlirigha Uyghurlarning nöwettiki qorqunchluq weziyitini yighin ehlige tonushturushi üchün qimmetlik purset yaritip bergen. Ular yighin'gha qatnishiwatqan her qaysi el diniy zatlirigha, tetqiqatchi we hökümet emeldarlirigha Uyghurlarning nöwettiki qorqunchluq weziyitini tonushturup, ularning öz döletliridiki hökümet we ammiwi teshkilatlirining xitay hökümitige inkas bildürüshige heydekchilik qilishini telep qilghan.

Yighin'gha qatnishiwatqan awstraliyediki Uyghur diniy zat, jenubiy awstraliye imamlar kéngishining ezasi doktor abdusalam alim 28‏-may küni ziyaritimizni qobul qilip, pakistan diniy ishlar ministiri pir nurul heq qadri bilen bolghan söhbitini tonushturdi. Abdusalam alim mundaq dédi: "Pakistanning diniy ishlar ministiri keptiken. U adem bilen körüshtuq. U ademge dések, u silerning ishinglarni biz bilimiz. Ichki jehette siler terepte turimiz. Emma xitay bilen bolghan siyasiy mesilimizde biz buninggha nahayiti éhtiyat bilen mu'amile qilimiz. Bu nahayiti sezgür mesile, buninggha nahayiti éhtiyat bilen ish tutmisaq bolmaydu. Bizning nurghun ehwalimiz bar, qolimiz baghlaqliq, dégendek özining özrisini bayan qilghan boldi. Bizmu éyttuq, biz sizge qoshna, shundaq bolghachqa silerning bu heqte mejburiyitinglar éghirraq bolidu. Silerge yetküzüp qoyush bizning mejburiyitimiz. Démisekmu siler yaxshi bilisiler ehwalni. Bizning ehwalimiz, silerning ishinglarni ete désekmu bolidu, dégen ehwaldin ötüp kétip baridu. Ehwalimiz bek xeterlik déduq. Béshini lingshitip shundaq, shundaq, dep turdi. Alla asanliq bersun ishliringlargha deydu. Uning bilenla emes, uning bilen bille kelgen etrapidiki ademler bilenmu ayrim paranglashqan bolduq. Ular deydu, biz chüshinimiz ehwalinglarni, emma ehwalimiz bu, dep yene özining gépini qildi. . . . . . . . . . . . . ."

Lékin, abdusalam alimning qeyt qilishiche, ular yighinda pakistandek döletlerge qarighanda yighin'gha qatnashqan gherbtiki musulman diniy jem'iyet we ammiwi teshkilat mes'ullirining bekrek hésdashliqigha érishken. Abdusalam alim u mundaq dédi: "Bizge bergen tesiri néme dések, shexsen men özümge nisbeten bular bilen qilghan gep sözler bek köngülni razi qilmaydu, rast gepni qilsam. Kishilik hoquqni asas qilidighan bashqa döletlerni alsaq, ular héch bolmisa, way silerge zulum boluwatidu, biz buninggha chidimaywatimiz, deydu. Gherbtiki hökümetning emes, shexsiy kelgen ammiwi jem'iyetler bar, mesilen, en'gliyediki islam dini teshkilatliridin kelgenler bar. Mesilen, litwaniye, éstoniyening muptiliri kéliptu. Bular bilen körüshtuq. Bu shexsler heqiqeten bizge échin'ghanliqini bildürdi. . . . . . ."

Mekkide ötküzülüwatqan "Qur'an we sünette otturahalliq" namliq xelq'ara muhakime yighini xitay hökümiti 2 milyondek Uyghurni yighiwélish lagérlirigha qamap, ularning diniy étiqadi, medeniyiti, tili we turmush usulini birdek chekligen, Uyghur jem'iyitige qarita omumyüzlük teqiblesh élip bériwatqan bir mezgilde ötküzülgen. Xitayning bu qilmishi xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining, amérika bashchiliqidiki gherb démokratik ellirining qattiq tenqidige uchrighan bolsimu, lékin musulman döletler birdek bu ehwalgha köz yumup yaki süküt qilip kelgen. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompé'o yéqinda iranni tenqidlep, haméynining özini musulmanlarning rehbiri, dep qarisimu, emma uning Uyghur mesilisige süküt qilishini "Ikki yüzlimichilik" dep eyibligen idi.

Türkiyediki sabahiddin za'im uniwérsitétining islam iqtisadi penliri dotsénti doktor burhan saytning ilgiri sürüshiche, xitayning musulman döletlerni qerzge boghuwélishi ularning Uyghur mesilisige süküt qilishida muhim rol oynimaqtiken. Nöwette, atawulla shehyari bashchiliqidiki Uyghur hey'itining terkibide mekkidiki yighin'gha qatnishiwatqan burhan sayt bu sözlerni 28‏-may küni ziyaritimizni qobul qilghanda qildi.

"Washin'gton pochta géziti" de 27‏-may küni élan qilin'ghan bu heqtiki bir maqalide: "Se'udi erebistanning Uyghur mesilisige süküt qilishini noqul iqtisad menpe'etke baghlashning yéterlik seweb emes" likini tekitligen. Mezkur gézitning "Xitay musulman puqralirigha zulum séliwatqanda se'udi erebistan xitay bilen hemkarlashmaqta" serlewhilik maqaliside qeyt qilinishiche, se'udi erebistanliq zhurnalist jamal kashiqchining türkiyediki se'udi erebistan konsulxanisida öltürülüshi seweblik amérika-se'udi erebistan munasiwiti yirikleshken. Bu weqe seweblik dunyada yétim qalghan se'udi erebistan bu ehwalni özgertish üchün xitay bilen bolghan munasiwetni kücheytmektiken. Maqalide, shunga, se'udi erebistan Uyghur mesilisini körmeske séliwatqanliqi ilgiri sürülgen idi.

Toluq bet