Xitay Uyghur élidiki siyasitining nishanini ghayet zor miqdarda meblegh sélip, ul esliheler qurulushini tereqqiy qildurushqa qaratqan

Muxbirimiz erkin
2022-03-24
Share
Xitay Uyghur élidiki siyasitining nishanini ghayet zor miqdarda meblegh sélip, ul esliheler qurulushini tereqqiy qildurushqa qaratqan Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingrüy aptonom rayonluq dölet bixeterlik tarmiqining aldinqi sépidiki siyasiy we qanun saqchilirini ziyaret qildi. 2022-Yili 15-mart.
news.ts.cn

Xitay hökümiti 2017-yili Uyghur élida bashlan'ghan chong tutqunda Uyghurlargha qarita her qaysi jehetlerdin keng kölemlik tazilash élip bérip, besh yildin kéyin uzining bu rayondiki basturushni nishan qilghan muqimliq siyasitining nishanini iqtisadiy tereqqi'atqa qaritishqa bashlighan. Xitay taratqulirining ashkarlishiche, xitay hökümiti rayonning ishlepchiqirish we ul esliherler qurulushigha ghayet zor miqtarda meblegh ajritip, rayondiki 12 din artuq sheherde yéngi qurulush türlirini bashlighan yaki toxtap qalghan qurulush türlirini qayta eslige keltürgen.

“Shinjang géziti” ning ötken hepte bergen xewiride, ghayet zor miqtardiki bu ul ‍esliheler programmisining 4467 xil qurulush türige chétilidighanliqi, uninggha 1 térlliyon 750 milyard yüen, yeni 275 milyard dollar meblegh sélinidighanliqini bildürgen. Xewerde éytilishiche, buning ichide meblegh sommisi bir milyard yüendin 5 milyard yüen'giche bolghan qurulush türliri 103, besh milyard yüendin köp bolghan qurulush türliri 27 bolup, 4467 xil qurulush türining 55 pirsenti Uyghur élining jenubida iken.

Xongkongdiki “Jenubiy xitay etigenlik pochtisi” gézitining éytishiche, xitayning mezkur ul esliheler qurulushi, yeni uning rayondiki muqimliqni asasiy nishan qilishtin iqtisadiy tereqqiyatqa ötüshi, xitayning 5 yilliq basturushtin kéyin uningdiki xatirjemlik tuyghusi we özige bolghan ishenchisining ashqanliqini körsitidiken. Lékin bezi gherblik mutexessisler, xitayning bu xil qurulushlar arqiliq özining irqiy qirghinchiliq siyasitini perdazlewatqanliqini bildürdi.

Amérikadiki “Komunizim qurbanliri xatire fondi” ning aliy derijilik tetqiqatchisi, ataqliq Uyghurshunas adriyan zénz 23-mart bu qurulushning Uyghurlargha bolghan tesiri heqqide toxtilip mundaq didi: “Xitay Uyghurgha qarita élip bérilghan, hem hazirmu dawamlashturiwatqan wehshiliklirining ispatlinishini téximu qiyinlashturmaqta. U özining dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitini perdazlash arqiliq uni téximu murekkepleshtüriwatqan bolup, buning özi Uyghurlarning weziyiti üchün yoshurun xewp hem bir mesile.”

Adriyan zénzning éytishiche, bu qurulush xitayning uzun muddetlik istiratégiyesige xizmet qilidighan bolup, lagir, türmilerdiki tutqunlar we mejburiy emgek ehwalida héchqandaq özgirish élip kelmeydiken. Adriyan zénz: “Belkim, mezkur ul esliheler qurulushi lagér sirtidiki Uyghurlargha bezi menpe'etlerni yetküzüshi mumkin. Biraq mejburiy emgek weziyitidikilerge paydiliq emes. Elwette, dawamliq lagér we türmilerde yétiwatqanlar téximu iztirap chékip buningdin menpe'etlinelmeydu. Qisqisi, bu qurulush Uyghurlargha anche payda élip kelmeydu. U peqet xitayning uzun muddetlik istiratégiyesige xizmet qilidu,” dep körsetti.

Xitayning rayondiki mezkur ul esliherler qurulushi xitay kompartiyesi siyasiy byurosining da'imi ezasi, memliketlik siyasi kéngeshining re'isi wang yang ‍ötken hepte Uyghur diyarida ziyarette bolup, ürümchi, xoten, qeshqer qatarliq jaylarni közdin kechürgen bir waqitta bashlan'ghan. Wang yang bu yerde qilghan sözide: “Shinjang misli körülmigen tereqqiyat pursitige érishiwatidu. U choqum ijtima'iy muqimliq we yaxshi siyasettin ibaret mustehkem asasqa tayinip, rayonning orni we mol bayliq ewzellikidin paydilinishi kérek,” dégen. Wang yangning ziyariti xitay hökümiti b d t kishilik hoquq aliy komissari méshil bachélétning bu yil 5-ayda Uyghur élini ziyaret qilishigha yol qoyup arqidinla élip bérilghan.

Bezi Uyghur analizchilirining éytishiche, wang yangning ziyariti, shundaqla xitayning rayonda zor kölemlik ul esliheler qurulush türlirini bashlishi, uning rayondiki basturush siyasitining nishanini özgergenlikini ipadileydiken.

Türkiyede turushliq weziyet analizchisi, “Xtay we uning dölet bixeterlik siyasetliri, yer shari riqabet istiratégiyeliri” namliq kitapning aptori memet toxti atawullah 23-mart ziyaritimizni qobul qilip, “Uyghurlarni basturush arqiliq rayonda muqimliqqa érishtuq” dep qarighan xitayning, emdi nishanini iqtisadiy tereqqiyatqa qaratqanliqini bildürdi.

Memet toxti atawullaning éytishiche, emeliyette bu qurulush xitay hökümitining 2017-yildin bashlighan Uyghur élini omumiyyüzlük xitaylashturush herkitige xizmet qilidiken. U, rayon'gha sélin'ghan pütün mebleghlerning özi bilen birge xitay köchmenlirinimu teng élip kelgenlikini bildürdi. Uning éytishiche, bu qurulush xitayning yéqinqi 5 yildin béri Uyghurlarni basturush arqiliq érishken atalmish netijilirini téximu mustehkemleydiken.

“Jenubiy xitay etigenlik pochtisi” ning xewiride, xitayning bixeterlik iqtisadi tereqqiyatning asasi, dep qaraydighanliqi, chén chüen'goning ‍ötken 5 yil jeryanida bixeterlik asasini turghuzghanliqi, emdi ma shingruyning bu asasta zor kölemlik qurulush türlirini bashlighanliqi tekitlen'gen. Emma buning üchün Uyghurlarning bedel töligenliki tilgha élinmighan. Doktor adriyan zénzning éytishiche, rayonda qattiq basturush dewri axirliship, rayonning weziyitide qismen yumshash körülsimu, biraq uzun muddetlik ijtima'iy kontrolliq we assmilatsiye dawamlishidiken. Adriyan zénz mundaq deydu: “Bu siyaset xitayning yéngi istiratégiyesining bir parchisi ikenlikini ispatlaydu, shundaqla yene bu kütkinimizdek rayonning yéngi partiye sékritarigha chiqish yoli bérilgenlikini ispatlaydu. Rayondiki basturushning eng qattiq we jiddiy dewri axirlashqandek qilidu. Shunga men belkim jem'iyette bir az yumshashlarning bolidighanliqigha ishinimen. Elwette (xitayning) mewjut siyasiti dawamlishidu. Biraq bu keng kölemlik qattiq tutqun qilishtin uzun muddetlik ijtima'iy kontrolliq, assimilaysiye we nupus kontrolliqigha ötkenlikini körsitidu.”

Xitay taratqulirining xewerliride, bu ul esliherler programmisining konkirét qaysi türlerni öz ichige alidighanliqi tilgha élinmighan bolsimu, lékin xitayning pilanining shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'enini jenubtiki rayonlargha kéngeytish, sheherlishishni algha sürüp, rayonni paxta toqumichiliq, déhqanchiliq, baqmichiliq, baghwenchilik, pishshiqlap ishlesh, yuquri téxnikaliq mehsulatlar bazisi we sayahet menzili qilip, “Bir belbagh bir yol” qurulushining muhim tügüni qilishni pilanlawatqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet