Közetküchiler xitay puqralirining Uyghurlar uchrawatqan zulumlargha süküt qilishini qattiq eyiblidi

Muxbirimiz sada
2019-06-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Lop nahiyesidiki 4-yighiwélish lagéridiki tutqunlar siyasiy öginishte. 2017-Yili mart, xoten.
Lop nahiyesidiki 4-yighiwélish lagéridiki tutqunlar siyasiy öginishte. 2017-Yili mart, xoten.
bitterwinter.org

Xitay hökümitining milyonlighan Uyghur we bashqa yerlik türkiy xelqlerni yighiwélish lagérlirigha qamishi we Uyghur diyarida dölet térrorluqi yürgüzüshi xelq'ara jem'iyetning küchlük diqqitini qozghimaqta. Gerche xitay hökümiti bu xildiki lagérlarni xelq'aragha perdazlap körsitip, uni "Esebiylikni tügitish we muqimliqni saqlash" tiki "Siyasiy we téxnika terbiye merkizi" dewatqan bolsimu, emma analizchilar buning tipik "Étnik qirghinchiliq" ikenlikini ilgiri sürmekte.

Bügünki künde gherb ellirige qaraydighan bolsaq, musulman elliridin kelgen köchmenler bir qisim döletler nopusining muhim terkibiy qismini teshkil qilmaqta. Shuning bilen bir waqitta ular yene özliri yashawatqan döletlerning asasiy medeniyet éqimi we iqtisadiy hayatigha belgilik derijide ijabiy tesirlerni körsetmekte.

Eger gherbtiki melum bir dölet öz térritoriyesidiki köchmen musulmanlar jama'itige qarita éritip tügitish yaki ularni yiltizidin qurutush siyasitini yürgüzse, zadi qandaq bolidu? buni tesewwur qilish mumkinmu? eger mumkin déyilse, bu ehwal shu döletning kelgüsi tereqqiyatigha qandaq özgirishlerni élip kélidu?

Nöwette shiwitsiyede yashawatqan Uyghur qiz zulxumar is'haq "Eger firansiye öz térritoriyesidiki pütün musulmanlarni öltürüp tügetken bolsa, bu firansiye xelqi üchün némidin dérek béretti?" namliq maqale élan qilip, bu heqtiki tesewwurliri we qarashlirini otturigha qoyup ötken.

Zulxumar is'haq mezkur maqalisini xitayning "Jixu" (知乎) toridiki islamgha qarshi yézilghan pikirlerge qarita yézip chiqqan bolup, maqale élan qilinishi bilen xitaylar buninggha bes-beste inkas bildürgen. Uning déyishiche, nurghun xitaylar islam dinigha intayin öchmenlik bilen hujum xaraktérlik köpligen selbiy inkaslarni yazghan.

Undaqta, xitay puqralirida néme sewebtin islam dinigha öchmenlik qilish dolquni peyda bolghan? amérikadiki nyu-york sheher uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming ependi bu heqte mulahize yürgüzüp mundaq dédi: "Emeliyette xitaydiki milletler ara ziddiyet bundaq keskin bolmasliqi kérek. Xitay hökümiti islam dinini 'yalmap yutush' qa yüzliniwatidu, bu bir gherezlik heriket. Chünki ular 'at'izim' liq yolni tutqachqa, meyli qandaq bir din bolmisun, uninggha öchmenlik qilidu we yoqatmaqchi bolidu. Uningdin bashqa shinjangda yer bayliqi mol, Uyghurlar topliship olturaqlashqan, uning üstige islam dinining tesiri küchlük. Shunga junggo hökümiti bu yerdiki musulmanlarni kontrol qilalmasliqtin ensirep, islam dinigha öchmenlik pozitsiyesi tutup kelgen shundaqla uni basturush siyasiti yürgüzüp kelgen."

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependi gherb dunyasidiki islamgha öchmenlik qilish mesilisi heqqidimu söz qilip, buning pütünley oydurup chiqirilghan yalghan uchurlar sewebidin boluwatqanliqini tekitlep ötti.

Ötken mezgilde Uyghur diyarida xizmet qilidighan bir chet'ellik ayal rayonda körgen we anglighanlirini erkin asiya radiyosining Uyghur bölümi bilen hembehirligen idi. U Uyghur rayonidiki xitay ahalilirining mushu ehwalni körüp turup bu heqte awaz chiqarmighanliqidin heyran bolghanliqini alahide tekitlep ötken idi.

U mundaq dégen idi: "Men chet'ellik bolghanliqim üchün bezi xitaylar hökümetke bolghan naraziliqini manga dep bérishni xalaytti, emma xitaylar öz-ara undaq geplerni déyishmeytti. Ular natoghra mu'amilige inkas qayturushi kérek idi, biraq ular özlirining undaq qilishqa küchi yetmeydighanliqini biletti. Ularning beziliri xizmitidin ayrilip qélishtin ensirise, beziliri mektepte aran tikligen namining biraqla yoq bolup kétishidin qorqatti."

Amérikadiki "Puqralar küchi" teshkilatining bashliqi yang jyenli ependi bu heqte mundaq deydu: "Xitaylar 'büyük birlik' we 'xitay showinizimi' nezeriyesining tesirige uchrighan. 'büyük birlik' dégini eger Uyghurlar xitay dölitidin ayrilip chiqip musteqil bolushni tallisa xitaylarning buni qobul qilmaydighanliqini körsitidu. 'xitay showinizimi' dégini atalmish 'xitay puqralirining xitay döliti' de Uyghurlarni töwen derijilik puqra dep mu'amile qilishni körsitidu. Emeliyette bu xil nezeriye ezeldin mewjut. Uningdin bashqa xitay hökümiti uchurni qattiq kontrol qilip, normal xitay puqralirining Uyghurlarning weziyitidin xewerdar bolushigha tosqunluq qilidu. Yene bir jehettin hökümet xelq'araliq 'térrorluqqa qarshi turush' endizisini suyi'istémal qilip, Uyghurlargha 'térrorchi', 'diniy ashqun' dégendek qalpaqlarni kiydüridu, netijide xitay puqraliri buninggha ishinip qalidu. Démek yuqiriqi üch nuqtidin xitay puqralirining néme üchün Uyghurlar üchün awaz chiqarmaydighanliqini biliwalghili bolidu."

Gherb elliride yashawatqan xitay pa'aliyetchilirining erkin pikir qilish imtiyazi bar turup, Uyghurlar mesilisi üchün awaz chiqarmasliqi we bu mesilidin özini qachurushini shiya ming ependi töwendikidek analiz qildi: "Chet'eldiki xitaylarda omumyüzlük 'siyasetpereslik' idiyesi bar, ular gerche erkin pikir qilidighan dunyada turuwatqan bolsimu, emma Uyghurlarni yaqlighanliqi seweblik xitay dölitidiki xitaylarni renjitip qoyushni xalimaydu. Chünki ular kelgüside xitay démokratiye yolida mangghan teqdirdimu, herqandaq ishta xitay puqralirining qollishigha tayinimiz, dep oylaydu. Yighip éytqanda, buningdin xitaylarning Uyghurlargha héchqachan ich aghritmaydighanliqini körüwalghili bolidu."

Xitay hökümiti Uyghur til-yéziqi we medeniyitini "Zaman'gha maslashmighan, qalaq medeniyet", xitay til-yéziqi we medeniyitini bolsa "Zamaniwiliqning ülgisi" dégendek yalingach teshwiqatlarni élip bérip, Uyghur milliy kimlikini yoqitishni nishan qiliwatqanliqi melum. Amérikadiki jorji tawn uniwérsitétining tarix penliri proféssori, ataqliq Uyghurshunas jéymis milward ependi xitayning bu xil herikitini "Medeniyet qirghinchiliqi" dep atighan idi. Undaqta, bu mesilige xitay pa'aliyetchiliri qandaq qaraydu?

Shiya ming ependi buninggha tepsiliy izahat bérip mundaq dédi: "Xitay hökümiti eger birqanche ewlad Uyghurlarning tili, medeniyiti, tarixi we diniy étiqadini pütünley üzüp tashlisaq, ularning nesli pütünley quruydu, dégen'ge tamamen ishinidu. Ular yene shundaq bolghanda kéyinki ewlad Uyghurlar burunqi Uyghurlargha oxshaydighan bolup yétilidu, kéyinki ewlad Uyghurlarda en'eniwi diniy étiqad we en'enidin qilchilik eser bolmaydu, dep qaraydu. Siyasette özige qarshi chiqqanlarni öltürüsh eng ünümlük usul hésablinidu. Elwette, xitay hökümitiningmu mushundaq usulni qollinidighanliqigha ishinimen. Halbuki, xitayning nöwettiki gherizi bolsa 'Uyghurlardek bir milletni pütünley qirip tashlashning ornigha ularning medeniyiti we diniy étiqadini yoqitiwetsila kupaye' déyishtin ibaret, xalas."

Közetküchilerning qarishiche, amérika we bashqa gherb elliride oxshimighan din, oxshimighan til we oxshimighan medeniyet arqa körünüshidiki türlük insanlar birliship, shu döletning jem'iyet tereqqiyatida kem bolsa bolmaydighan bir organik qurulmini teshkil qilghan. Elwette, Uyghurlarmu uzun tarixqa ige chong bir millet hésablinidu. Undaqta, xitay hökümiti mushundaq bir milletni pütünley yoq qiliwetse, xitayning kelgüsi tereqqiyatida qandaq bir özgirishler yüz bérishi mumkin? élshat hesen ependi mundaq deydu: "Dunyaning güzelliki herxil medeniyetlerning diyalogi we türlük tepekkurlarning öz-ara bir birige tesir körsitishi bilen shekillen'gen. Mesilen, ottura we yéqinqi zaman pen-téxnikisining tereqqiyatini islam dunyasidiki alimlarning tirishchanliqidin ayrip qarighili bolmaydu. Bu dunyaning medeniyet tereqqiyati üchün oxshimighan medeniyet katégoriyesidiki insanlar kérek. Undaq bolmighanda, bu dunyada tereqqiyat bolmaydu, netijide insanlar halaketke qarap yüzlinidu. Shunga eger xitay Uyghurlarni yoqatsa, insaniyetke töhpe qoshuwatqan chong bir millet yoqaydu. Bu emeliyette insaniyet üchün zor yoqitish hésablinidu."

Axirida yang jyenli ependi xitay hökümitining bu xil "Medeniyet qirghinchiliqi" ning uzun'gha barmaydighanliqini, eger xitay hökümiti dawamliq bu gherizidin yanmisa, xitaydiki milletler ara krizisning téximu ulghiyidighanliqini bayan qildi.

U mundaq dédi: "Méningche, xitay az sanliq milletlerni pütünley yoqitish arzusigha yételmeydu. Lékin nöwette xitaylarning Uyghur millitige nisbeten peseytish bir qeder qiyin bolghan öchmenliki yenila mewjut. Eger xitay hökümiti buni bir terep qilmisa, kelgüside xitayda téximu chong bir krizis peyda bolidu."

Toluq bet