"Shi jinpingning yéngi dunyasi" diki Uyghurlarning ehwali

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-07-15
Share
Xitay re'isi shi jinpingning xitay kompartiyesi we dunya siyasiy partiyeler bashliqlar yighinigha qatniship söz qiliwatqan körünüshi chong ékranda chiqirilghan. 2021-Yili 6-iyul, béyjing.
AP

"Shi jinpingning yéngi dunyasi" namliq höjjetlik filimda milyonlighan Uyghurlarning jaza lagérlirida azab tartiwatqanliqi bayan qilin'ghan.

"Shi jinpingning yéngi dunyasi" namliq höjjetlik filimni fransiyelik rizhissor sofi lépawlit bilen aptor romayin frankilin 2018-yili birlikte ishligen bolup, aridin 3 yil ötken bügünki künde bu filim oxshash namda qaytidin özgertip ishlen'gen. Mezkur filimni özgertip ishkeshke eyni chaghda yéterlik derijide orun bérilmigen Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliq mesilisi, xongkong démokratiyesining berbat bolushi we teywen yoluqiwatqan herbiy tehdittin ibaret 3 muhim amil asasliq seweb bolghan.

13-Iyul küni fransiyening pütün yawropada omumlashqan ARTE téléwiziye qanili "Shi jinpingning yéngi dunyasi" namliq 90 minutluq bu höjjetlik filimning özgertilgen yéngi nusxasini 6 xil tilda tarqatqan. Filimda shi jinpingning tughulghan dewridin tartip hakimiyet béshigha chiqquche bolghan jeryani, uning hakimiyetni qoligha alghandin kéyin dunya miqyasida élip barghan siyasiy, iqtisadiy we déplomatiye sahesidiki pa'aliyetliri asasliq mezmun qilin'ghan.

Mezkur höjjetlik filimda asiya, yawropa we amérikadiki köpligen xitay ishliri mutexessisliri, dölet erbabliri, yazghuchilar, kishilik hoquq pa'aliyetchiliri, tetqiqatchilar ziyaret obyékti qilin'ghan. Xitayning bezi öktichi ziyaliliri hem shi jinpinggha sadiq milletchi tarixchilirimu pikir qatnashturghan. Filimda Uyghurlardin merkizi fransiyening parizh shehridiki yawropa Uyghur inistitutining re'isi dilnur reyhan xanimghimu orun bérilgen.

Filimda shi jinpingning "Bir belbagh, bir yol" qurulushi we "Xitay chüshi" ning mahiyiti yorutup bérilgen bolup, 2017-yili xitayning tunji qétim chet elge esker chiqirip, jibutida herbiy baza qurghanliqi, sherqiy xitay déngizida sün'iy herbiy arallarni yasighanliqi, pakistan, sirilanka we afriqadiki bezi ellerni iqtisadiy boyunturuq bilen boghup, béqindi haletke keltürüp qoyghanliqi, hetta qara qolini yawropa ittipaqigha eza döletlerge qeder uzartip win'gériye, géritsiye qatarliq ellerni tesiri astigha kirgüzgenliki, shi jinpingning "Xitay chüshi" ni yalghuz dunyagha iqtisadiy jehettin hakim bolush chüshila emes, téximu éniqraqi siyasiy, herbiy we téxnika jehettin xoja bolush chüshi, belki dunyaning xeritisini öz millitining nopusigha layiq rewishte qayta sizip chiqish chüshi, xitay millitini dunyadiki barliq milletlerni qul ornida ishliteleydighan xojayin millet derijisige kötürüsh chüshi ikenlikini mutexessislerning bayanliri arqiliq ashkarilighan. Shi jinpingning "Xitay chüshi, xelqning chüshidur" dégen üzündisi xitay kommunistik partiyesining tajawuzchiliq qara niyiti nuqtisidin tehlil qilin'ghan.

Filimda aldi bilen Uyghurlar uchrawatqan zulumlar, milyonlighan Uyghurlarning lagérlargha qamalghanliqi ipade qilip ötülgendin kéyin, xitayning xongkongdiki démokratiye aktiplirini qattiq basturghanliqi we qolgha alghanliqi, ilgiriki erkin xongkongdin bügün esermu qalmighanliqi, her besh xongkongluqtin birining chet ellerdin siyasiy panahliq tileshke mejbur bolghanliqi, xitayning yene herbiy maniwérlar arqiliq teywen'ge üzlüksiz tehdit séliwatqanliqi bayan qilin'ghan. Filimda "Awwal shinjangni tizginlidi, andin xongkongni boy sundurdi, emdi teywenni ishghal qilmaqchi" dégen qarashni ilgiri sürüp, dunyani xitay tehditidin agah bolushqa chaqirghan.

Filimda Uyghurlar mesilisige belgilik sehipe ajritilghan. Xitayning Uyghur diyarida qurghan jaza lagérlirining körünüshliri, mejburiy emgek mesilisi, közliri téngilghan, qolliri arqidin baghlan'ghan, oxshash mehbusluq formisi kiygen yüzligen Uyghurning xitay qoralliq küchliri teripidin poyizlargha qachilinip ichkiri xitaygha yötkiliwatqanliqi körsitilgen we bashqa mutexessisler qatarida dilnur reyhan xanimning bayanlirigha yer bérilgen.

Fransiyediki yawropa Uyghur inistitutining re'isi dilnur reyhan xanim bügün bu munasiwet bilen ziyaritimizni qobul qilghanda, mezkur filimning fransiye jama'iti arisida zor tesir qozghighanliqini tekitlidi.

Fransiye xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan qirghinchiliq siyasitige qarita hazirgha qeder ashkara inkas bildürmigen yawropa döletlirining biri. Emma fransiye parlaméntida "Uyghur irqiy qirghinchiliqi" ni étarap qilish-qilmasliq mesilisi hazir jiddiy talash-tartish ichide turmaqta. D u q ning re'is wekili, "Sherqiy türkistan ölimalar birliki" ning mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependi bu heqte toxtalghanda, bu höjjetlik filimning mushundaq bir zamanda élan qilinip fransiyede zor ghulghula peyda qilghanliqining yaxshi bir hadise bolghanliqini tilgha aldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet